Nef'î

Kazanımlar

• Nef'î'nin Erzurum'dan IV. Murad'ın sarayına uzanan hayatını ve 1635'teki ölümünü, kaynakların anlattıklarıyla rivayetleri ayırarak özetleyebilir.
• Nef'î'nin şiirini «övme, övünme, yerme» üçlüsü üzerinden açıklayabilir ve kasidenin onun elinde nasıl klasik biçimini kazandığını anlatabilir.
• Nef'î'nin bir fahriye gazelinden ve bir hiciv kıtasından beyitleri okuyup aynı sesin kendini yüceltirken ve başkasını yererken nasıl çalıştığını gösterebilir.
• Divan şiirinde hicvin bir sanat mı yoksa bir saldırı mı olduğu sorusunu, Sihâm-ı Kazâ'daki zarif ve kaba örneklerden hareketle tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Ocak 1635, İstanbul. Sarayın odunluğunda bir adam boğdurulur. Kâtib Çelebi ve Naîmâ'nın tarihlerine göre cesedi denize atılır. Adı Ömer'dir; herkes onu Nef'î diye tanır.

Daha önce aynı sarayda başka bir sahne yaşanmıştı. Naîmâ'nın aktardığı bir rivayete göre IV. Murad, Nef'î'nin hicivlerini topladığı kitabı okurken tahtın yakınına bir yıldırım düşer. Padişah bunu uğursuzluk sayar, şaire hiciv yazmayı yasaklar ve onu görevinden alır.

Nef'î'nin ölümüne düşürülen tarih mısralarından biri, sebebi de söyler: «Katline oldu sebeb hicvi hele Nef'î'nin.» Öldürülmesinin sebebi hicviydi.

Büyük soru

Önceki ünitede Bâkî'nin bir gazel yüzünden gözden düştüğünü, ama kurtarıldığını gördük. Nef'î kurtarılmadı. Bir şairi öldürten söz neydi? Aynı dil hem padişahı övüp ödül getirirken hem de sahibinin sonunu nasıl hazırladı?

Bağlam

İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddesinde Metin Akkuş'un aktardığına göre Nef'î 1572 dolaylarında Erzurum'un Pasinler ilçesinde doğdu. Bir bey ailesindendir: dedesi Pasinler sancak beyi, babası Mıcıngerd sancak beyidir. Babası da şairdir ve Kırım hanının yanına gidip ailesini yoksul bırakmıştır. Nef'î ona bir hiciv yazar; bir mısraında babası için «Peder değil bu belâ-yı siyahtır başıma» der. Babam değil, başıma kara bir belâdır.

Önceleri «Darrî» mahlasını kullanır. Ona «Nef'î» mahlasını, o sırada Erzurum'da defterdar olan tarihçi ve şair Gelibolulu Âlî verir. Nef'î, I. Ahmed'in saltanatının ilk yıllarında İstanbul'a gelir, sunduğu kasidelerle padişahın yakınları arasına girer ve divanda kâtiplik, muhasebecilik gibi görevler alır. Dört padişah görür; zirveye, kendisi gibi sert mizaçlı IV. Murad'ın yanında ulaşır.

Ana anlatı — övmek ve övünmek

Akkuş, Nef'î'nin şiirini üç kelimeyle özetler: övme, övünme, yerme. Üçünü de mübalağa besler.

Övme, kasidenin işidir. Nef'î padişahlara, vezirlere, âlimlere kasideler sunar. Akkuş'a göre Türk edebiyatında kaside, onun usta ellerinde klasik biçimini kazanmıştır. Savaş ve yiğitlik anlatan beyitlerinde kılıç kalkan çınlamaları, ok vınlamaları duyulacak kadar canlı bir ses vardır.

Övünme ise fahriyenin işidir. Divan şairleri kasidelerinin sonunda kendi şairliklerini överdi; bu bir gelenekti. Ama Nef'î bunu alışılmadık bir cüretle yapar. Akkuş'a göre olgunluk döneminde bütün İran şairlerine karşı üstünlük iddia eder. Sa'dî'yi, Hâfız'ı, Câmî'yi, Firdevsî'yi kendine denk, hatta aşağıda görür; yalnız Örfî ile Enverî'den ihtiyatla söz eder. İki yüzyılı aşkın süredir Fars ustalarını model alan bir gelenekte bu, bir baş kaldırıdır.

Nef'î'nin dili de bu tavra uyar. Akkuş'a göre söylemek istediğini mazmunların arkasına saklamaz, açıkça söyler; kelime oyunlarından çok ahenge ve anlama önem verir. Mübalağası insan mantığını hayrete düşürecek kadar derinleşir.

Ana anlatı — yermek

Üçüncü kelime, yerme. Nef'î hicivlerini Sihâm-ı Kazâ adlı bir kitapta topladı: «Kaza okları.» Hedefleri arasında babası, sadrazamlar, paşalar ve sanat çevresinden pek çok şair vardır.

Akkuş bu kitabı iki yüzüyle birlikte anlatır. Bir yanda ince hayallerle bezenmiş, zekâ ürünü manzumeler vardır; Tâhir Efendi ve Şeyhülislâm Yahyâ ile karşılıklı hicivleri zarif örnekler sayılır. Öbür yanda kaba sözler, itham ve küfür vardır. Vikikaynak'ta yer alan ve «Gürcü» diye seslendiği bir devlet adamını yeren bir hicvin her beyti bir hakaretle biter; Akkuş'un saydığı hedefler arasında Gürcü Mehmed Paşa da vardır. Nef'î'nin dili hem bir neşter hem bir sopa olabiliyordu.

Bu dil bir saray şairine neye mal olabilirdi? Nef'î sürgüne gönderildiği Edirne'den padişaha yeni kasideler yollar. 1634'te IV. Murad Edirne'ye gelince bir kaside daha sunar ve yeniden iltifat görüp İstanbul'a döner. Övgü onu geri getirmiştir. Ama yermeye devam eder ve birkaç ay sonra öldürülür. Övme ile yerme, aynı kalemin iki ucudur; biri kapıyı açar, öbürü kapatır.

Metin anı

Nef'î'nin sesini iki kısa metinde dinleyelim. İlki bir fahriye gazelinin matla'ı, ikincisi Sihâm-ı Kazâ'dan bir kıta.

Tûtî-i mu'cize-gûyem ne desem lâf değil

Çerh ile söyleşemem âyînesi sâf değil

Tâhir Efendi bana kelb demiş

İltifâtı bu sözde zâhirdir

Mâlikî mezhebim benim zîrâ

İ'tikâdımca kelb tâhirdir

Önce fahriyeye bakalım. Papağan eski şiirde, aynanın karşısında konuşmayı öğrenen kuştur. Nef'î kendini mucizeler söyleyen bir papağan ilan eder: ne söylese abartı değildir. Ama ikinci mısrada şaşırtıcı bir hamle yapar. Papağan ancak temiz bir aynanın karşısında konuşur; feleğin, yani talihin aynası ise bulanıktır. Felekle konuşmayı reddetmesi, kendi sözünü onun üstüne koymasıdır. Övünme burada kadere meydan okumaya dönüşür.

Sonra kıtaya bakalım. Tâhir Efendi, Nef'î'ye «köpek» demiştir. Nef'î hakaretle cevap vermez, bir hukuk bilgisiyle cevap verir. Mâlikî mezhebinde köpek necis, yani pis sayılmaz; temizdir, Arapçasıyla tâhirdir. Son mısra iki türlü okunur: «inancıma göre köpek temizdir» ve «inancıma göre köpek, Tâhir'dir.» Hasmının adı, hasmının hakaretini ona iade eden bir kelimeye dönüşmüştür.

Kıtanın birinci kafiyesi de oyuna katılır: «zâhir» ile «tâhir». Açık olan ile temiz olan aynı sesle çınlar. Akkuş'un «zarif örnekler» dediği hiciv budur: sövmez, bir kelimenin iki anlamıyla karşısındakini kendi sözüne hapseder.

İki metin aynı sesi gösterir. Fahriyede söz, feleğin üstüne çıkar; hicivde söz, bir hasmı yere indirir. İkisinde de Nef'î'nin güvendiği tek şey dilin kendisidir.

Cevap ve bağlantı

Büyük soruya dönelim. Nef'î'yi yükselten ve öldürten aynı şeydi: sınır tanımayan bir söz. Kasidede bu söz padişahı övdü ve câize getirdi; fahriyede Fars ustalarını geride bıraktığını ilan etti; hicivde kimi zaman bir kelime oyunuyla, kimi zaman küfürle hasımlarını yerdi. Saray, övgüyü ödüllendirdi, yergiyi bir süre hoş gördü, sonra durdurdu.

Hicvin sanat mı saldırı mı olduğu sorusu bugün de açıktır. Tâhir Efendi'ye yazılan kıta bir zekâ gösterisi olarak yüzyıllarca aktarıldı; «Gürcü» diye seslenilen devlet adamına yazılan hiciv ise bir öfke dökümüdür. İkisini aynı kitap taşır. Akkuş'a göre Nef'î'nin söyleyişi kendisinden sonra Nedîm'den Şeyh Gâlib'e, Ziya Paşa'dan Nâmık Kemal ve Tevfik Fikret'e kadar uzanan şairleri etkiledi. Sözün sahibini öldüren cüret, sözün kendisini yaşattı.

Kapanış kancası

Nef'î 1635'te öldürüldüğünde, yedi yıl sonra Urfa'da doğacak bir çocuk bambaşka bir yol tutacaktı. Nâbî de toplumu eleştirecek, ama kimseye sövmeden; sorunları gösterip çözüm yolları önerecek, oğluna öğütlerle dolu bir kitap yazacaktı. Onu yermek değil düşündürmek ilgilendiriyordu. Şiir bir düşünme aracı olabilir mi?

Özet kartı

1. Nef'î 1572 dolaylarında Erzurum Pasinler'de bir bey ailesinde doğdu; mahlasını Gelibolulu Âlî verdi; I. Ahmed devrinde İstanbul'a geldi, zirveye IV. Murad'ın yanında ulaştı.
2. Akkuş'a göre şiiri «övme, övünme, yerme» üçlüsüyle özetlenir; kaside onun elinde klasik biçimini kazandı; fahriyelerinde Fars ustalarına üstünlük iddia etti.
3. Hicivlerini Sihâm-ı Kazâ'da topladı; kitapta zarif, zekâ ürünü manzumeler kadar kaba sözler ve küfür de vardır.
4. «Tûtî-i mu'cize-gûyem» matla'ında söz feleğin üstüne çıkar; Tâhir Efendi kıtasında «tâhir» kelimesinin iki anlamı hakareti sahibine iade eder.
5. Naîmâ'daki yıldırım rivayetinden sonra hiciv yasaklandı; Nef'î sürgünden kasidelerle döndü, ama yermeye devam etti ve Ocak 1635'te boğduruldu; söyleyişi Nâmık Kemal ve Tevfik Fikret'e kadar etkili oldu.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Nef'î'nin ölümü hakkında Kâtib Çelebi ve Naîmâ ne söyler? Yıldırım hikâyesi neden bir «rivayet» olarak anılmalıdır?
2. (Kazanım 2) Akkuş'un «övme, övünme, yerme» üçlüsü Nef'î'nin şiirinde hangi türlere karşılık gelir? Fars şairlerine karşı tavrı neden bir baş kaldırı sayılır?
3. (Kazanım 3) «Tûtî-i mu'cize-gûyem ne desem lâf değil / Çerh ile söyleşemem âyînesi sâf değil» beytinde papağan ve ayna imgesi nasıl çalışır? Nef'î felekle neden konuşmaz?
4. (Kazanım 3) Tâhir Efendi kıtasının son mısrası hangi iki anlamda okunur? Mâlikî mezhebine yapılan gönderme bu oyunda ne işe yarar?
5. (Kazanım 4) Sihâm-ı Kazâ'daki hicivler sanat mıdır, saldırı mı? Tâhir Efendi kıtası ile «Gürcü» hicvini karşılaştırarak kendi görüşünüzü gerekçelendirin.

Cevaplar

1. İkisine göre Nef'î, Bayram Paşa tarafından teslim edildiği sarayın odunluğunda boğdurulmuş ve cesedi denize atılmıştır; ölümünü hicivlerine bağlarlar. Yıldırım hikâyesi Naîmâ'nın yer verdiği bir rivayettir: IV. Murad'ın Sihâm-ı Kazâ'yı okurken tahtın yakınına yıldırım düştüğü ve bunu uğursuzluk sayıp hicvi yasakladığı anlatılır. Tek bir tarihçinin aktardığı, doğrulanması güç bir olay olduğu için rivayet diye anılmalıdır.
2. Övme methiyeye ve kasideye, övünme fahriyeye, yerme hicve karşılık gelir; üçünü de mübalağa besler. İki yüzyılı aşkın süredir Fars ustalarını model alan divan şiirinde Nef'î, Sa'dî, Hâfız, Câmî gibi şairlere eşitlik, hatta üstünlük iddia etti; modeli aşılması gereken bir rakip olarak görmek geleneğe karşı bir baş kaldırıdır.
3. Papağan aynanın karşısında konuşmayı öğrenen kuştur; Nef'î kendini mucizeler söyleyen bir papağan olarak sunar. Papağan ancak temiz bir aynayla konuşur; feleğin aynası bulanık olduğu için Nef'î felekle konuşmaz. Böylece kendi sözünü talihin üstüne koyar; övünme kadere meydan okumaya dönüşür.
4. «İnancıma göre köpek temizdir» ve «inancıma göre köpek, Tâhir'dir.» Mâlikî mezhebinde köpek necis sayılmaz; bu fıkıh bilgisi hakareti bir iltifata çeviriyor gibi görünür ve «tâhir» kelimesini hem «temiz» hem hasmın adı olarak okumayı mümkün kılar. Hakaret, sahibinin adına iade edilir.
5. Her iki cevap da savunulabilir; önemli olan gerekçedir. Tâhir Efendi kıtası kelimenin iki anlamıyla kurulmuş bir zekâ oyunudur ve yüzyıllarca bir sanat örneği olarak aktarılmıştır. «Gürcü» hicvi ise her beyti bir hakaretle biten bir öfke dökümüdür. Akkuş da kitabın hem zarif hem kaba yanları olduğunu belirtir. Bir cevap, sanatı biçimdeki zekâda arayıp ikisini ayırabilir; bir başkası, ikisinin de aynı saldırgan cüretten doğduğunu söyleyebilir.

Okuma

• Nef'î, «Tûtî-i mu'cize-gûyem ne desem lâf değil» gazeli ve iki kısa hiciv kıtası — Türkçe Vikikaynak.
• Metin Akkuş'un İslâm Ansiklopedisi'ndeki «Nef'î» maddesi — hayatı, ölümü, kaside ve hicivleri üzerine en derli toplu çevrimiçi kaynak.
• Metin Akkuş'un Sihâm-ı Kazâ'dan yaptığı seçmeler (Ankara 1988) — hicvin hem zarif hem kaba yanını birlikte görmek için.