Aruzun müziği

Kazanımlar

• Aruz ile müzik arasındaki eski bağı, «inşad» sözcüğü ve Halîl b. Ahmed'e dair ten'îm rivayeti üzerinden açıklayabilir.
• Türk musikisindeki «gazel» formunun nasıl icra edildiğini (zemin, zaman, meyan, karar) anlatabilir.
• Bir divan beytini yüksek sesle, kalıbın gerektirdiği uzatmalarla okuyabilir ve imâlenin sesteki etkisini gösterebilir.
• Bir divan şiirini sessiz okumanın neyi kaçırdığını, sesin anlama kattıkları üzerinden değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Sekizinci yüzyıl, Medine. Arap şiirinin ölçülerini düzene sokmaya çalışan dil bilgini Halîl b. Ahmed, bir evin kapısının önünde yaşlı bir adamın bir gence bir şey öğrettiğini görür. Adam genç çocuğa şunu tekrarlatmaktadır:

«Neam lâ neam lâ lâ neam lâ neam neam.»

Arapçada «neam» evet, «lâ» hayır demektir. Ama burada kimse bir soruya cevap vermiyor. Sözcüklerin anlamı yok; yalnızca uzunlukları ve sırası var. Halîl ne olduğunu sorar. Yaşlı adam bunun adının «ten'îm», yani «neam demek» olduğunu söyler: bir ritim, iki kısa sözcükle ezberletilen bir ölçü.

İslâm Ansiklopedisi bu rivayetin çok yayılmamış olduğunu belirtir. Ama anlattığı şey önemlidir: aruzun kurallarını yazıya döken kişi, onların izini bir tür müzik eğitiminde bulmuş olabilir. Şiirin ölçüsü, bir kulak işi olarak başlamıştı.

Büyük soru

EDB-102-03'te aruzun nasıl çalıştığını, uzun ve kısa hecelerin bir kalıba nasıl dizildiğini, imâle ile zihafın ne olduğunu öğrenmiştik. Orada aruzu bir sistem olarak gördük. Burada onu bir ses olarak dinlemek istiyoruz. Divan şiiri neden yüksek sesle okunmalıdır ve sesli okuyan bir okur, sessiz okuyanın duymadığı neyi duyar?

Bağlam

Aruz, şiirin müzikle iç içe olduğu bir dünyada doğdu. İslâm Ansiklopedisi'ndeki «Arûz» maddesinde Nihad M. Çetin, eski Araplarda şiir ile musikinin sıkı bağını anlatır: deveci ezgilerinde, ninnilerde, ağıtlarda ikisi aynı ilhamın iki kanadıydı. Şiir söylemek için kullanılan «inşad» sözcüğünün kökünde, öbür anlamlarının yanında, «sesi yükseltmek» ve hatta «şarkı söylemek» anlamı da vardır. Şiir tekdüze ama vezni belirten bir ahenkle okunurdu. Sesi güzel olmayan şairler şiirlerini yanlarında gezdirdikleri râvilere okuturdu.

Bu bağ Türk şiirinde de sürdü. Aynı maddeye göre Türk şiirinde en çok kullanılan vezin «fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» kalıbıdır; Fuzûlî ve Bâkî'de birinci sıradadır. Çağatay sahasında bazı türler belli bestelerle okunurdu. Divan şiiri sessiz odada yalnız başına okunmak için değil, bir mecliste sesli okunmak, ezberden söylenmek ve çoğu zaman bestelenmek için yazıldı.

Ana anlatı — şiir bir müzik formu olunca

Bu bağın en çarpıcı örneği Türk musikisinin kendisindedir. Musikide «gazel» yalnızca bir şiir türünün adı değil, aynı zamanda bir icra formunun adıdır. İslâm Ansiklopedisi'ndeki «Gazel (Mûsiki)» maddesinde İsmail Hakkı Özkan bunu şöyle tanımlar: gazel, saz musikisindeki taksimin insan sesiyle ve bir güfteye bağlı olarak yapılanıdır. Bu yüzden eskiden «gazel okumak» yerine «sesle taksim etmek» de denirdi.

Bu gazel önceden bestelenmez. Okuyucu, yani gazelhan, onu o anki ilhamıyla, belli bir makam içinde doğaçlar. Ama dikkat edilmesi gereken bir nokta var: bu form bir usulle, yani düzenli bir ritim kalıbıyla ölçülmez; serbest ritimlidir.

Bu, aruz ile musikinin ilişkisinin ince bir yanını gösterir. Aruz şiire kendi ritmini verir; gazelhan bu ritmi bir usule hapsetmez, onu sesiyle genişletir, uzatır, bekletir. Şiirin ölçüsü, müziğin içinde serbest kalan bir iskelet gibidir.

İcranın bir yapısı vardır. Özkan'a göre genellikle bir gazelin iki beyti, yani dört mısrası okunur. Önce saz kısa bir taksimle makamı tanıtır. Gazelhan birinci mısraı okur; buna «zemin» denir ve genellikle yarım bir kararla, bir soru gibi durur. Saz yine kısa bir taksim yapar; gazelhan ikinci mısraı daha geniş bir alanda dolaşarak okur ve tam karar verir; buna «zaman» denir. Üçüncü mısra «meyan»dır: burada bir ya da birkaç başka makama geçilir, gazelin en renkli anı burasıdır. Dördüncü mısra «karar»dır: gazelhan ilk makama döner ve kararı verir.

Özkan bir ayrıntı daha verir: iyi bir gazelhanın yalnızca güzel bir sesi ve makam bilgisi değil, prozodi, vezin, vurgu ve söz durakları bilgisi de olmalıdır. Yani şiiri doğru okumak, onu iyi söylemenin şartıdır. Gazelhanlar arasında Hâfız Kemal, Hâfız Burhan gibi ünlü ses sanatçıları sayılır; kaynaklar Sultan II. Mahmud'un da iyi bir gazelhan olduğunu belirtir.

Ana anlatı — ölçü sesi yönlendirir

Aruz yalnızca müzikte değil, sıradan bir sesli okumada da sesi yönlendirir. EDB-102-03'te gördüğümüz imâle, yani kalıba uymak için kısa bir heceyi uzun okumak, kâğıt üzerinde bir kusur gibi görünebilir. Sesli okumada ise bir vurgu aracına dönüşür: okur, kalıbın uzun istediği yerde sesini uzatır ve o hece öne çıkar.

Divan şiirinin başka ses unsurları da vardır ve hepsi ancak sesli okunduğunda tam duyulur. Kafiye ve redif, her beytin sonunda aynı sesi geri getirir. Bazı beyitlerde aynı ünsüzün tekrarlandığı ses oyunları vardır. Bir mısraın ortasındaki doğal durak, anlamı iki parçaya ayırır. Sessiz bir okur bunları gözle fark edebilir; ama kulak, bunları bir müzik gibi yaşar.

Metin anı

Şimdi bir önceki ünitede anlamını üç düzlemde okuduğumuz Necâtî gazeline bu kez kulakla dönelim. Gazelin ölçüsü, Türk şiirinde en çok kullanılan kalıptır: fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün.

Tutalum zenbîl ile gökden iner meh-pâreler

A begüm yerden mi çıkdı âşık-ı bî-çâreler

Birinci mısraı hecelerine ayıralım. Ulama yapıldığında, yani «zenbîl ile» birbirine bağlandığında, on beş hece çıkar:

Tu-ta-lum-zen / bî-li-le-gök / den-i-ner-meh / pâ-re-ler

Kalıp, uzun-kısa-uzun-uzun diye üç kez tekrar eder ve uzun-kısa-uzun diye biter. Hecelerin çoğu kalıba kendiliğinden uyar: «lum», «zen», «bî», «gök», «den», «ner», «meh», «pâ» ve «ler» uzundur; «ta», «li», «i» ve «re» kısadır. Ama iki hece açıktır ve kendiliğinden kısadır, oysa kalıp orada uzun ister: mısraın ilk hecesi «Tu» ve ikinci parçanın üçüncü hecesi «le». Sesli okuyan biri bu iki heceyi uzatır.

Bu uzatmanın bir etkisi vardır. Mısra, uzatılmış bir «Tuuu-talum» ile açılır; bir varsayımın, bir «diyelim ki»nin ağırlığıyla. «Zenbîl iile» dediğimizde de sepetin gökten ağır ağır inişini sesimizle taklit etmiş oluruz. Bu, kalıbın bize verdiği bir okuma tercihidir; şairin bilinçli olarak mı kurduğunu bilemeyiz, ama kulak onu duyar.

Sonra kafiyeye bakalım. Birinci mısra «meh-pâreler», ikinci mısra «bî-çâreler» diye biter. «Pâre» ile «çâre» kafiyelenir, «-ler» ise redif gibi iki mısraı bağlar. Kulak aynı sesi iki kez duyar ve iki sözcüğü yan yana koyar: ay parçaları ile çaresizler. Göktekiler ile yerdekiler, sesleri birbirine benzeyen iki grup olur. Anlamın kurduğu karşıtlığı, ses bir akrabalığa çevirir.

Son olarak bu gazeli bir gazelhanın ağzında düşünelim. İlk iki beyit dört mısradır; Özkan'ın anlattığı düzene göre birinci mısra zemin, ikincisi zaman olurdu. Üçüncü mısra, sevgiliye «yalvaranlardan sakınmaz mısın» diye soran uyarı mısraı, meyan olurdu; tam da gazelin tonunun değiştiği yer. Dördüncü mısra, yalvaranların yerden göğe yakarışı, karar olurdu. Bu yalnızca bizim bir yorumumuzdur; ama gazelin anlam yapısı ile musikideki gazel formunun yapısının böyle örtüşebilmesi, iki geleneğin birbiri için nasıl biçilmiş olduğunu gösterir.

Cevap ve bağlantı

Büyük soruya dönelim. Divan şiiri yüksek sesle okunmalıdır, çünkü onun anlamının bir kısmı seste yaşar. Aruzun kalıbı, okura sesini nerede uzatacağını, nerede duracağını söyler. İmâle, kâğıt üzerinde bir zorlama gibi görünse de sesli okumada vurgu olur. Kafiye ve redif, anlamca karşıt sözcükleri sesle akraba yapar. Mısraın durakları, anlamı nefesle böler.

Sessiz okuyan okur bunların çoğunu yalnızca gözle görür. Oysa bu şiir, eski Arapların inşadından Türk musikisinin gazelhanlarına kadar, bir sesten doğup bir sese dönen bir gelenekti. Bir gazelhanın vezin ve vurgu bilgisi aramasının nedeni budur: şiiri doğru okumak, onu anlamanın bir parçasıdır.

Bu yalnız divan şiirine özgü değildir. Homeros'un destanları da yüzyıllar boyunca söylenerek aktarıldı; altı ölçülü dizelerinin ritmi, sayfada değil seste kurulmuştu. Şiirin müziği, sayfada durduğu sürece bir nota kâğıdı gibidir; onu çalmak okura düşer.

Kapanış kancası

Buraya kadar divan şiirini okumayı öğrendik: şifresini, mazmunlarını, sevgilisini, müziğini. Şimdi bu şiiri yazanlarla tanışma zamanı. Divan şiiri Anadolu'da 1300'lerin sonu ile 1400'lerin başında ilk büyük seslerini buldu. Germiyan sarayında İskendernâme'yi yazan Ahmedî, Hüsrev ü Şîrîn'i Türkçeye taşıyan Şeyhî ve inancı yüzünden idam edilen Nesîmî. Bu kuruluş döneminin şairleri, henüz bir gelenek oluşmamışken Türkçe bir divan şiirini nasıl kurdular?

Özet kartı

1. Aruz, şiirle müziğin iç içe olduğu bir dünyada doğdu; «inşad» sözcüğünün kökünde «sesi yükseltmek» ve «şarkı söylemek» anlamları vardır; rivayete göre Halîl b. Ahmed ölçülerin izini ten'îm denen bir ritim ezberinde buldu.
2. Türk şiirinde en çok kullanılan aruz kalıbı «fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün»dür; Fuzûlî ve Bâkî'de birinci sıradadır.
3. Türk musikisinde gazel, taksimin insan sesiyle yapılanıdır: bestelenmez, usulle ölçülmez, iki beyitlik bir güftenin dört mısraı zemin, zaman, meyan ve karar diye okunur; gazelhanın vezin ve vurgu bilgisi de olmalıdır.
4. Sesli okumada kalıp sesi yönlendirir: imâle edilen heceler uzatılır ve vurguya dönüşür; kafiye ve redif anlamca karşıt sözcükleri sesle akraba yapar.
5. Necâtî'nin «Tutalum zenbîl…» mısraında kalıp «Tu» ve «le» hecelerini uzatır; «pâreler» ile «çâreler» kafiyesi göktekiler ile yerdekileri sesle yan yana getirir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) «İnşad» sözcüğü ve Halîl b. Ahmed'e dair ten'îm rivayeti aruz ile müzik arasındaki bağ hakkında ne gösterir?
2. (Kazanım 2) Türk musikisinde gazel formu nasıl tanımlanır? Bir usule bağlı mıdır, önceden bestelenir mi?
3. (Kazanım 2) İki beyitlik bir gazel icrasında zemin, zaman, meyan ve karar nedir?
4. (Kazanım 3) Necâtî'nin «Tutalum zenbîl ile gökden iner meh-pâreler» mısraında kalıp hangi iki heceyi uzatmayı gerektirir? Bu uzatma sesli okumada nasıl bir etki yaratır?
5. (Kazanım 4) Divan şiirini sessiz okuyan bir okur neleri kaçırır? Üç örnek verin.

Cevaplar

1. «İnşad» sözcüğünün kökünde «sesi yükseltmek» ve «şarkı söylemek» anlamlarının bulunması, şiirin eskiden yüksek sesle ve vezni belirten bir ahenkle okunduğunu gösterir. Rivayete göre Halîl b. Ahmed, ölçülerin izini «neam» ve «lâ» sözcükleriyle ritim ezberleten ten'îm denen bir uygulamada buldu; bu da aruzun bir kulak alışkanlığına dayandığını düşündürür.
2. Özkan'a göre gazel, saz musikisindeki taksimin insan sesiyle ve bir güfteye bağlı olarak yapılanıdır. Önceden bestelenmez, gazelhanın o anki ilhamına bağlı olarak doğaçlanır ve bir usulle ölçülmez, serbest ritimlidir.
3. Zemin birinci mısradır ve genellikle yarım kararla biter; zaman ikinci mısradır ve tam kararla biter; meyan üçüncü mısradır ve başka makamlara geçilen yerdir; karar dördüncü mısradır ve ilk makama dönülerek biter.
4. Mısraın ilk hecesi «Tu» ile ikinci parçanın üçüncü hecesi «le». İkisi de açık ve kısa olduğu hâlde kalıp uzun hece ister; sesli okuyan bunları uzatır. Uzatılan heceler öne çıkar: «Tuuu-talum» bir varsayımın ağırlığını, «zenbîl iile» sepetin ağır ağır inişini sese taşır.
5. İmâlenin yarattığı vurguyu, kafiye ve redifin anlamca karşıt sözcükleri sesle yakınlaştırmasını, mısra ortasındaki durakların anlamı nefesle bölmesini ve ses tekrarlarının müziğini.

Okuma

• Necâtî, «Tutalum zenbîl ile gökden iner meh-pâreler» gazeli — Türkçe Vikikaynak; yüksek sesle, kalıba göre okuyarak.
• İsmail Hakkı Özkan, «Gazel (Mûsiki)», TDV İslâm Ansiklopedisi (çevrimiçi) — musikideki gazel formunun ayrıntılı tarifi.
• Nihad M. Çetin, «Arûz», TDV İslâm Ansiklopedisi — aruzun musikiyle bağı ve Türk şiirinde kullanılan kalıplar.
• Hâfız Kemal, Hâfız Burhan ya da Münir Nurettin Selçuk'un gazel kayıtları — musikideki gazeli kulakla tanımak için.