Kuruluş dönemi

Kazanımlar

• Kuruluş dönemi şairlerinin, arkalarında hazır bir gelenek yokken Türkçe divan şiirini hangi yollarla kurduğunu açıklayabilir.
• Ahmedî ile Şeyhî'nin Nizâmî ve Selmân gibi Fars ustalarının eserlerini Türkçeye aktarırken çeviriyi nasıl bir yeniden yazıma çevirdiğini örneklerle anlatabilir.
• Nesîmî'nin hayatında ve şiirinde Hurûfî inancın yerini, tarih kaynakları ile menkıbeyi birbirinden ayırarak değerlendirebilir.
• Harnâme'den bir beyti okuyup bir hayvan hikâyesinin padişaha sunulan bir şikâyete nasıl dönüştüğünü gösterebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Halep, 1417. Kalabalık bir meydanda bir adamın derisi yüzülüyor. Adı İmâdüddin Nesîmî; şair, derviş ve Hurûfî. Şehrin âlimleri fetva vermiş, Memlük sultanı onaylamış, sultanın Halep'teki nâibi cezayı uygulatıyor.

Gelibolulu Âlî'nin Künhü'l-Ahbâr'ında bir rivayet daha anlatılır. Fetvayı veren müftü, idam sırasında parmağını kaldırıp Nesîmî'yi lanetler: bu öyle bir kâfirdir ki pis kanı birinin bir uzvuna değse, orayı kesmek gerekir. O sırada bir damla kan müftünün parmağına sıçrar. Seyirciler arasından biri, kendi fetvasına göre o parmağın kesilmesi gerektiğini hatırlatır. Müftü biraz suyla temizleneceğini söyler. Rivayete göre Nesîmî gülümser ve bir beyit söyler: zahidin tek parmağını kessen Hak'tan döner kaçar, bu zavallı âşığı baştan ayağa soyuyorlar, ağlamıyor.

Bu bir menkıbedir, tarihin anlattığı ölümün üstüne örülmüş bir anlatı. Ama menkıbenin bir beyitle bitmesi dikkat çekicidir: bu şiir henüz kuruluyordu, ama şimdiden bir insanın son sözü olacak kadar güçlüydü.

Büyük soru

Önceki ünitelerde divan şiirini hazır bir sistem gibi çözdük. Ama her sistemin bir başlangıcı vardır. On dördüncü yüzyılın sonunda Anadolu'da Türkçe yazan bir şairin elinde henüz bir gelenek, bir mazmun sözlüğü, taklit edilecek Türkçe bir divan yoktu. Kuruluş döneminin şairleri bu şiiri neyle ve nasıl kurdular?

Bağlam

On dördüncü yüzyıl Anadolu'sunun beyliklerinden, merkezi Kütahya olan Germiyanoğulları, dönemin en canlı edebiyat çevrelerinden birine ev sahipliği yapar. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde Tuncay Bülbül, burada Şeyhoğlu Mustafa, Ahmedî ve Ahmed-i Dâî gibi âlim şairlerin yetiştiğini, beylik 1429'da Osmanlı'ya geçince bu geleneğin de Osmanlı'ya katıldığını anlatır.

Önlerinde tasavvufi ve öğretici Türkçe eserler vardı, ama saray çevrelerinde asıl itibar Farsçanındı. Büyük modeller İran'dan geliyordu, özellikle on ikinci yüzyılın sonunda Gence'de yaşamış Nizâmî'den. Beş büyük mesnevisi Hamse, yani «beşli» adıyla bilinir ve mesnevi yazan şairlerin kendilerini ölçtüğü bir model olmuştu.

Bu Farsça mirası Türkçeye nasıl taşımalı? Üç şair üç farklı cevap verdi.

Ana anlatı — Ahmedî: bilgiyle kurmak

İlki Tâceddin İbrâhim Ahmedî. İslâm Ansiklopedisi'nde Günay Kut'un belirttiği gibi hayatına dair bilgiler yetersiz ve tutarsızdır; kaynakların kimi onu Germiyanlı, kimi Sivaslı sayar. Mısır'da okumuş, Aydınoğulları'nda ve Germiyan'da bulunmuş, sonra Osmanlı şehzadesi Emîr Süleyman'ın çevresine girmiştir.

En tanınmış eseri İskendernâme'dir. 1390'da bitirilen eser, farklı nüshalardaki eklemelere bakılırsa 1410'a kadar genişletilmiş ve Emîr Süleyman'a sunulmuştur. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde Ahmet Kartal, eserin Anadolu'da Nizâmî'nin İskendernâme'sine yazılan ilk nazire olduğunu belirtir. Ama Ahmedî, Nizâmî'yi izlemekle yetinmez. İskender'in hayatını bir çerçeve olarak kullanır ve hemen her konunun içine devrinin ilim seviyesine göre bilgiler, dinî ve ahlaki öğütler yerleştirir. Eserin içinde bir mevlid, bir de Osmanlı sultanlarını anlatan manzum bir tarih bölümü vardır.

Cemşîd ü Hurşîd ise İranlı şair Selmân-ı Sâvecî'nin aynı adlı eserine dayanır; Kut'a göre Ahmedî öyle çok yeni bölüm eklemiştir ki ortaya neredeyse yepyeni bir eser çıkmıştır. Kuruluş döneminin ana yöntemi burada görünür: çeviri ile yeni eser arasında bir yerde durmak.

Ahmedî, Türkçenin Farsçanın en ince oyunlarını da taşıyabildiğini gösterir. Edebî sanatlar üzerine Farsça bir risalesinde «tevşîh» sanatına tek bir Türkçe örnek verir: kendi kasidesinden iki beyit. Yazmada bazı harfler kırmızı mürekkeple yazılmıştır; Kut'un aktardığına göre bunlar yan yana gelince yeni bir beyit çıkar: «Ahmedî kuldur sana beste kemer / İzzet ü câh ü alâ senden umar.» Mısraların baş kelimeleri atlanarak okunursa da bir rubâî çıkar. Tek bir şiirin içine iki şiir daha saklanmıştır.

Ana anlatı — Nesîmî: inançla kurmak

İkinci cevap bambaşka bir yerden gelir. Nesîmî'nin doğum yeri için Şirvan, Tebriz, Bağdat, Diyarbekir gösterilir. İslâm Ansiklopedisi'nde A. Azmi Bilgin'in belirttiği gibi asıl şöhretini Hurûfîliğin kurucusu Fazlullah-ı Hurûfî'ye bağlanıp onun halifesi olduktan sonra kazanmıştır.

Fazlullah Timur tarafından öldürülünce Nesîmî Anadolu'ya geçer, ama iyi karşılanmaz; Hacı Bayrâm-ı Velî'nin huzuruna bile kabul edilmez. Halep'e gider ve orada Hurûfî şeyhi olarak geniş bir çevre toplar. Ölüm tarihi bile tartışmalıdır: çağdaşı İbn Hacer aynı kitapta bir yerde 1417, başka yerde 1418 der; başka kaynaklar 1404'ten 1433'e uzanan tarihler verir.

Bilgin'e göre Nesîmî'nin dili, Hurûfî terimleri bir yana bırakılırsa, halk diline çok yaklaşır. En bilinen matla'ı, bu sadeliğin ne büyük bir iddia taşıdığını gösterir:

«Bende sığar iki cihân ben bu cihâna sığmazam / Cevher-i lâmekân benim kevn ü mekâna sığmazam.» İki dünya bana sığar, ben bu dünyaya sığmam; mekânsızlığın cevheri benim, varlığa ve mekâna sığmam.

Bir Hurûfî için bu bir benlik övüncü değil, inanç beyanıdır: Tanrı insan yüzünde görünür. Halep'in âlimleri ise onu başka türlü okudu. Nesîmî Türkçe şiiri bir dava dili olarak kurdu; Ahmedî'nin bilgi yüklü mesnevisinin karşısında doğrudan, coşkun, kişisel bir ses.

Tuhaf bir sonucu da oldu. İlyas Kayaokay, sonraki şairlerden otuz üçünün altmış dört şiir parçasında Nesîmî'nin anıldığını tespit eder; ama neredeyse hiçbiri onu şairliğiyle anmaz. Nesîmî, Hallâc-ı Mansûr gibi, derisi yüzülen âşığın adı olarak şiire girer. Hurûfî şair Muhîtî şöyle der: «Postumuz Seyyid Nesîmî tek soyarlarsa n'ola.» Derimizi Nesîmî gibi soysalar ne olur! Divan şiirinin kurucularından biri, zamanla o şiirin mazmunlarından biri olmuştur.

Ana anlatı — Şeyhî: ustalıkla kurmak

Üçüncü cevap Kütahya'dan gelir. Yûsuf Sinan, mahlasıyla Şeyhî, İslâm Ansiklopedisi'nde Halit Biltekin'in aktardığına göre Ahmedî'den ders almış, İran'da okumuş, göz hekimi olarak ün yapmıştı. Latîfî'ye göre Bursa'da Nesîmî ile de buluşmuştu; üç şairin yolları kesişir.

Asıl eseri 6944 beyitlik Hüsrev ü Şîrîn'dir, Türk edebiyatında bu adla yazılmış ikinci mesnevi. Sehî'nin tezkiresindeki bir rivayete göre II. Murad Şeyhî'yi vezir yapmak ister; kıskançlar, önce Nizâmî'nin Hamse'si gibi bir eser yazmasını şart koşturur. Şeyhî Hüsrev ü Şîrîn'i seçip çevirmeye başlar ve bin kadar beyit sunar. Rivayet bir şeyi iyi anlatır: o çağda Nizâmî'yi Türkçe söyleyebilmek bir ustalık sınavıdır.

Faruk Kadri Timurtaş'ın karşılaştırmasına göre Şeyhî kelime kelime değil, anlamca çevirir: Nizâmî'nin tek beytini kimi zaman iki üç beyte açar, kimi zaman dört beş beytini tek beyte sıkıştırır.

Sehî, Şeyhî'nin başarısını unutulmaz bir benzetmeyle anlatır: Şeyhî, şiir güzelinin omzundan eski Acem elbisesini çıkarıp ona Türkî elbiseler giydirmiştir. Güzel aynıdır, değişen dilidir.

Şeyhî'nin en çok okunan metni ise bir çeviri değildir. Harnâme, yani «Eşek kitabı», 126 beyitlik küçük bir mesnevidir. Yükten bitmiş bir eşek otlakta semiz öküzleri görür ve boynuzlarına imrenir. Bilge bir yaşlı eşekten öğrenir ki öküzler arpa buğday yetiştirmeye yaradıkları için saygı görür. Kendisi de bir tarlaya dalar, ekini yer, keyiflenip anırır. Tarla sahibi gelir ve eşeğin kulağını ve kuyruğunu keser.

Neden yazıldığına dair iki rivayet vardır: Şeyhî'nin tedavi karşılığı aldığı tımar köyüne giderken eski sahiplerinden dayak yemesi ya da padişahın ihsanlarıyla dönerken yolda soyulması. Hangisi olursa olsun, son beyitler doğrudan padişaha seslenir. Eşeğin masalı bir şikâyet dilekçesidir.

Metin anı

Eşek, bilge eşeğe öküzleri sorarken ilk beyitle yakınır; sonunda, kulaksız ve kuyruksuz kalınca ikincisini söyler:

Yok mıdur gökde bizüm ılduzumuz

K'olmadı yir yüzinde boynuzumuz

Bâtıl isteyü haktan ayrıldum

Boynuz umdum kulakdan ayrıldum

«Yıldız» burada talihtir; eski inanışa göre herkesin kaderi gökteki bir yıldıza bağlıdır. Eşek yoksulluğunu gökle yer arasındaki bir karşılıkla açıklar: gökte yıldızımız yoksa yerde boynuzumuz da yoktur. Bir eşeğin ağzında bu kozmik düşünce komiktir; divan şiirinin büyük talih ve felek şikâyetini ahırın diline indirir.

İkinci beyit eserin en ünlüsüdür. İki mısra da «ayrıldum» diye biter ve aynı yapıyı taşır: bir şey istedim, bir şeyden oldum. Birincisi soyut bir ders verir: boş bir hevesin peşine düşen haktan uzaklaşır. İkincisi aynı dersi gülünç bir resimle tekrarlar: boynuz beklerken kulağını kaybetmek.

Hikâyenin kendisi de uydurma değildir. Bülbül'ün aktardığına göre Timurtaş kaynağını bir Arapça atasözünde ve Emîr Hüseynî'nin bir beytinde bulur; Hasan Özdemir ise Firdevsî'nin Şehnâme'sindeki bir beyte işaret eder. O beyit Fahrî'nin Hüsrev ü Şîrîn'inde Türkçeye de geçmiştir: «Ki varmışdı eşek kim bula boynuz / Kulakdan çıkdı oldı hâli yavuz.» Şeyhî gezen bir atasözünü alıp gündelik köy hayatından tasvirlerle canlı bir sahneye çevirdi: sırtına sinek konsa yorulan eşek, yağı damlayan öküzler, tarlasını kapkara bulan köylü.

Cevap ve bağlantı

Büyük soruya dönelim. Kuruluş döneminin şairleri Türkçe divan şiirini hazır bulmadılar; onu birkaç yoldan kurdular. Ahmedî bilgiyle kurdu: Farsçanın büyük mesnevilerine Türkçe nazireler yazdı ve tevşîh gibi oyunlarla Türkçenin Farsçanın inceliklerini taşıyabileceğini gösterdi. Nesîmî inançla kurdu: Türkçeyi sade ve coşkun bir dava dili yaptı, bedelini hayatıyla ödedi. Şeyhî ustalıkla kurdu: Nizâmî'yi anlamca çevirdi, gezen bir atasözünden canlı bir hiciv çıkardı.

Bu üç yol birbirinden ayrı da değildi. Şeyhî Ahmedî'den ders aldı; hem ona hem Nesîmî'ye nazireler yazdı. Gelenek dediğimiz şey tam da budur: bir şairin öbürüne cevap vermesi, bir benzetmenin elden ele geçmesi. Kuruluş dönemi, bu cevaplaşmanın başladığı yerdir.

Sonraki kuşaklar bu kurucuları kendi olgun ölçüleriyle yargıladı; Câfer Çelebi Şeyhî'yi eleştirdi, ama onu yine de kendi şeyhi saydı.

Kapanış kancası

Nizâmî'nin Hamse'sinden iki mesnevi Türkçeye geçti: Ahmedî'nin İskendernâme'si ve Şeyhî'nin Hüsrev ü Şîrîn'i. Bir yüzyıl sonra Bağdat'ta bir şair, aynı dizinin bir başka hikâyesini, Leylâ vü Mecnûn'u Türkçe yazacak ve kitabında Şeyhî'yi anacaktı. Âzerî Türkçesinde Nesîmî'nin açtığı yolun en büyük şairi de oydu: Fuzûlî. Onun şiirinde acı, kaçılacak bir şey değil, şiirin asıl malzemesidir. Bir şair acıyı nasıl güzelliğe dönüştürür?

Özet kartı

1. On dördüncü yüzyıl sonunda Anadolu'da Türkçe divan şiirinin hazır bir geleneği yoktu; Germiyan'ın merkezi Kütahya bu şiirin ilk büyük çevrelerinden biriydi ve 1429'da Osmanlı'ya geçti.
2. Ahmedî'nin İskendernâme'si Anadolu'da Nizâmî'ye yazılan ilk nazireydi; bir Osmanlı tarihi ve ansiklopedik bilgiyle genişletildi. Cemşîd ü Hurşîd'i Selmân'a dayanır ama eklemelerle yeni bir esere dönüşür. Tevşîh örneği, Türkçenin Farsça sanat oyunlarını taşıyabildiğini gösterir.
3. Nesîmî Hurûfî inancını sade ve coşkun bir Türkçeyle söyledi; Halep'te derisi yüzülerek öldürüldü. Ölüm tarihi kaynaklarda farklıdır, idamı çevresinde menkıbeler oluşmuştur. Sonraki şairler onu şairliğinden çok derisi yüzülen âşık olarak andı.
4. Şeyhî, Nizâmî'nin Hüsrev ü Şîrîn'ini kelime kelime değil anlamca çevirdi; Sehî onun şiire «Türkî elbise» giydirdiğini söyler. Harnâme'de gezen bir atasözünü padişaha sunulan bir hiciv ve şikâyete dönüştürdü.
5. Kuruluş dönemi şairleri birbirinden ders aldı ve birbirine nazireler yazdı; gelenek bu cevaplaşmayla kuruldu. Sonraki kuşaklar ise onları kendi olgun ölçüleriyle eleştirdi.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Kuruluş döneminin şairleri Türkçe divan şiirini kurarken hangi yollara başvurdu? Ahmedî, Nesîmî ve Şeyhî'den birer örnekle açıklayın.
2. (Kazanım 2) Ahmedî'nin Cemşîd ü Hurşîd'i ile Şeyhî'nin Hüsrev ü Şîrîn'i, Farsça kaynaklarından nasıl ayrılır? «Tercüme-telif» kavramını kullanarak anlatın.
3. (Kazanım 2) Sehî'nin Şeyhî için kullandığı «Acem elbisesi» ve «Türkî elbise» benzetmesi ne anlatır?
4. (Kazanım 3) Nesîmî'nin ölümüne dair hangi bilgiler tarih kaynaklarından, hangileri menkıbeden gelir? Sonraki şairler onu nasıl andı?
5. (Kazanım 4) «Bâtıl isteyü haktan ayrıldum / Boynuz umdum kulakdan ayrıldum» beytinde iki mısra arasındaki ilişki nedir? Harnâme neden bir şikâyet dilekçesi olarak da okunabilir?

Cevaplar

1. Ahmedî bilgiyle kurdu: İskendernâme'yi Nizâmî'ye nazire olarak yazdı, onu ilimle ve bir Osmanlı tarihiyle doldurdu, tevşîh örneğiyle Türkçenin ince sanat oyunlarını taşıyabileceğini gösterdi. Nesîmî inançla kurdu: Hurûfî görüşünü sade ve coşkun bir Türkçeyle, «Bende sığar iki cihân» gibi beyitlerle söyledi. Şeyhî ustalıkla kurdu: Nizâmî'yi anlamca çevirdi ve Harnâme'de gezen bir atasözünü canlı bir hicve dönüştürdü.
2. İkisi de düz çeviri değildir. Ahmedî, Selmân-ı Sâvecî'nin mesnevisine öyle çok yeni bölüm ekledi ki Kut'a göre eser neredeyse yepyeni bir kitaba dönüştü. Şeyhî Nizâmî'yi kelime kelime değil anlamca çevirdi; Timurtaş'ın karşılaştırmasına göre tek beyti iki üç beyte açtığı, dört beş beyti tek beyte indirdiği yerler vardır. Tercüme-telif, çeviriyle yeni eser arasındaki bu ara yoldur.
3. Şiirin güzelliği aynı kalır, değişen giydiği dildir. Şeyhî Farsça modellerin inceliğini korudu ama onları Türkçe söyledi; kuruluş döneminin başarısı böyle bir dil değiştirme olarak görülmüştür.
4. Halep ulemasının fetvası, Memlük sultanının onayı ve derisi yüzülerek öldürülmesi tarih kaynaklarında yer alır; ölüm tarihi ise kaynaklarda 1404'ten 1433'e kadar farklı verilir. Müftünün parmağına sıçrayan kan ve Nesîmî'nin gülümseyerek beyit söylemesi Künhü'l-Ahbâr'daki bir rivayettir, yani menkıbedir. Kayaokay'a göre sonraki şairler onu neredeyse hiç şairliğiyle anmadı; Hallâc-ı Mansûr gibi derisi yüzülen âşık olarak bir mazmuna dönüştürdü.
5. İki mısra aynı yapıyı ve aynı sonu taşır: bir şey istedim, bir şeyden oldum. Birincisi soyut bir ahlak dersi verir, ikincisi aynı dersi boynuz ve kulak gibi somut ve gülünç bir resimle tekrarlar. Rivayete göre Şeyhî tımar köyüne giderken dövülmüş ya da yolda soyulmuştu; eserin son beyitleri doğrudan padişaha seslenir. Böylece eşeğin hikâyesi, şairin başına geleni padişaha ileten bir şikâyete dönüşür.

Okuma

• Şeyhî, Harnâme — Türkçe Vikikaynak; 126 beyitlik tamamı bir oturuşta okunabilir. Önce hikâyeyi, sonra son beyitlerdeki padişaha seslenişi okuyun.
• Nesîmî, «Sığmazam» redifli gazel — Selva Ruveyda Çay'ın Âlemnümâ İnsan ve Toplum dergisindeki makalesinde (2025) beyit beyit açıklamalarıyla.
• Ahmedî, İskendernâme, «Dâstân-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osmân» bölümü — Osmanlı tarihinin manzum ilk anlatılarından biri; Türkçe Vikikaynak'ta Yaşar Akdoğan neşrine dayanan aktarım da var.
• İlyas Kayaokay, «Klâsik Türk Şiirinde Bir Efsânevî Kahraman Olarak Seyyid Nesîmî», Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 19, 2017 — bir şairin nasıl mazmuna dönüştüğünü izlemek için.