Eczacı ne yapar

Açılış sahnesi

Salı sabahı, saat dokuzu çeyrek geçiyor. Ardıçlı Eczanesi'nin önündeki aile sağlığı merkezinden çıkan ilk hastalar kapıda sıraya girmiş. Rojda elindeki telefonu tezgâha uzatıyor; ekranda iki hekimden aldığı iki ayrı elektronik reçete var. Biri geçen hafta diyabet kontrolünde yazılmış, öteki dün akşam bir acil serviste.

Semra Hanım iki reçeteye bakıyor, sonra bilgisayardaki ilaç geçmişine, sonra yeniden reçetelere. Kutuları raftan almıyor. «Rojda Hanım, beş dakika verir misiniz? Dünkü hekiminizi aramam gerekiyor.»

Rojda'nın terziye yetişmesi gerekiyor, sabırsızlanıyor. Tezgâhın öbür ucunda stok listesini kontrol eden Leyla'ya dönüp alçak sesle soruyor: «Reçete yazılmış zaten. Eczacı da kutuyu verir, değil mi? Neden telefon ediyor?»

Leyla bir an duraksıyor. Bu soruyu her hafta birkaç kez duyuyor ve cevabın bir cümleye sığmadığını biliyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders Rojda'nın sorusunu ciddiye alıyor: eczacı ne yapar? Önce mesleğin Türkiye'deki yasal tanımına ve uluslararası meslek kuruluşunun eczacılığa verdiği görevlere bakacağız. Sonra bir günün akışında eczacıyı dört yerde izleyeceğiz: mahalle eczanesinin tezgâhında, bir hastane servisinde, bir ilaç üretim tesisinde ve bir kurumun masasında. Dersin sonunda eczacının ilaç ile hasta arasındaki yerini kendi cümlelerinle anlatabilecek ve bir eczacının yaptığı bir işi hangi rolün parçası olduğuyla adlandırabileceksin.

Kanıt ne diyor

Eczacılığın ne olduğunu iki ayrı yerden okumak gerekiyor. Biri Türkiye'de mesleği bağlayan kanun; öteki eczacıların dünyadaki meslek kuruluşunun Dünya Sağlık Örgütü ile birlikte yayımladığı kılavuz.

Bu tanımın en dikkat çekici yanı, ilacı vermekle bitmemesi. Kanun eczacıdan ilacın etkisini ve emniyetini gözetmesini, hastayı ilaç kullanımına bağlı sorunlar hakkında bilgilendirmesini ve bir sorun çıktığında bunu bildirmesini de istiyor. Rojda'nın reçetesine bakarken Semra Hanım'ın yaptığı şey tam olarak bu: bir kutuyu vermeden önce, iki reçetenin birlikte ne anlama geldiğini gözetmek.

İki kartı birlikte okuduğunda bir resim beliriyor. Kanun eczacının neyden sorumlu olduğunu söylüyor; kılavuz o sorumluluğun iyi yapılmış hâlinin neye benzediğini anlatıyor. İkisi de eczacıyı ilacın yanına değil, ilaç ile hastanın arasına koyuyor.

Sahada

Tezgâhta

Mahalle eczanesi eczacının en çok görünen yeri, ama tezgâhta görünen iş, kutuyu uzatmak, yapılan işin en küçük kısmı.

Hastanede

Aynı ilde, Karaçam Devlet Hastanesi'nde eczacı tezgâhın arkasında değil, servisin koridorunda.

Üretimde ve masada

Bir ilaç kutusu tezgâha gelmeden önce de bir eczacının elinden geçmiştir.

Dört rol, bir gün

Günün sonunda dört yerdeki eczacının işlerini kılavuzun dört rolüyle eşleştirebilirsin. Leyla'nın buzdolabı kaydı ve Cem'in seri imzası birinci rolün, ilacı doğru biçimde temin edip saklamanın ve dağıtmanın içinde. Rojda'nın iki reçetesi, gece nöbetindeki öksürük ve Nihan'ın viziti ikinci rolün, ilaç tedavisinin etkili ve güvenli yönetiminin içinde. Pınar'ın uyarı cümlesi ve kanunun istediği sorun bildirimi dördüncü rolün, sağlık sisteminin ve halk sağlığının içinde. Üçüncü rol ise görünmeyen ama hepsini taşıyan rol: eczacının mesleki bilgisini yaşamı boyunca güncel tutması.

Gri alan

Eczacının sorumluluğu ile hekiminki arasındaki çizgi her olayda aynı yerden geçmiyor. Kanun eczacıdan ilacın etkisini ve emniyetini gözetmesini istiyor, ama tanı koymak ve tedavi kararı vermek hekimin işi. Semra Hanım iki reçete arasında bir çakışma gördüğünde hekimi arar; hekim çakışmayı bilerek kabul ettiğini ve hastayı izleyeceğini söylerse ne olacağı somut olaya bağlıdır ve tek bir cümleyle cevaplanamaz. Uluslararası kılavuz da bu yüzden eczacı ile hekim arasındaki ilişkiyi karşılıklı güvene dayalı bir iş birliği olarak tarif ediyor, bir denetim ilişkisi olarak değil. İkinci belirsiz alan, kılavuzun standartları ile yasanın istedikleri arasındaki boşluk: kılavuz iyi eczacılık uygulamasının çoğu zaman yasanın istediğinin ötesine geçtiğini açıkça yazıyor. Bir uygulamanın yasal bir zorunluluk mu, yoksa mesleğin kendine koyduğu bir standart mı olduğunu karıştırmamak gerekir. Bir işin eczacının yetkisi içinde olup olmadığından emin olmadığında, sorunun cevabı meslek odasında, Türk Eczacıları Birliği'nin rehberlerinde ve yürürlükteki yönetmelikte aranır.

Senin işinde

Eczacılık okumayı düşünüyorsan ya da fakültenin ilk yılındaysan, bu dersin sana bıraktığı ilk şey mesleğin bir dükkân işi olmadığı. Bir eczanede staj yaptığında tezgâhta geçen her dakikayı dört rolden biriyle eşleştirmeyi dene; kutuyu uzatmadan önce yapılan sessiz kontrolleri fark etmeye başlayacaksın. Eczanede ya da ilaç sektöründe yeni çalışmaya başladıysan, kendi işinin kanundaki hangi göreve karşılık geldiğini bil: stok sayımı, sıcaklık kaydı, bir serinin analizi, bir ruhsat cümlesi, hepsinin ucunda bir hasta var. İlaç kullanan biri olarak bu dersi okuyorsan, Rojda'nın beklediği beş dakikayı bir gecikme değil, bir hizmet olarak gör. Eczacına kullandığın bütün ilaçları, başka hekimlerden aldığın reçeteleri, bitkisel ürünleri ve reçetesiz aldıklarını söyle; o kontrol ancak bu bilgiyle yapılabilir. Eczacıya hangi soruları sorabileceğini hastanın tarafından anlatan ders, Sağlık Okuryazarlığı Akademisi'nin 70.9 kodlu Eczacının rolü dersidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Eczacı ilaç ile hasta arasında durur. Kanun bu duruşu ilacın hazırlanmasından sunulmasına, gözetiminden kalite güvenliğine, hastanın bilgilendirilmesinden sorunların bildirilmesine uzanan bir sağlık hizmeti olarak tanımlıyor. Uluslararası kılavuz aynı işi dört rolde topluyor: ilacı temin edip güvenle dağıtmak, ilaç tedavisini etkili yönetmek, mesleki bilgiyi güncel tutmak ve sağlık sistemine katkı vermek. Bu roller tezgâhta, hastane servisinde, üretim hattında ve kurumun masasında farklı görünür, ama hepsinin ucunda bir hasta vardır.

Sonraki derse köprü

Bu derste eczacının ne yaptığına baktın ve kanunun eczacılığı ilacın çevresinde kurduğunu gördün. M01-D02 kodlu İlacın yasal tanımı dersi bu kez o merkezdeki kavramı soruyor: mevzuat bir ürünü hangi koşullarla ilaç sayar? Rojda'nın elindeki kutunun bir ilaç olması ile rafın yanındaki bir bitki çayının ilaç olmaması arasındaki farkı orada tanımın unsurlarıyla ayıracağız.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

6197 sayılı Kanun'un birinci maddesine göre aşağıdakilerden hangisi eczacılık hizmetinin tanımında yer almaz?

• A) İlacın etkisinin ve emniyetinin gözetimi
• B) Hastalığın teşhisi ve tedavi kararının verilmesi
• C) İlaç kullanımına bağlı sorunların bildirilmesi
• D) İlaçla ilgili kalite güvenliğinin sağlanması

Cevap: B. Kanun eczacılığı teşhis ve tedavide kullanılan ilaçlarla ilgili bir sağlık hizmeti olarak tanımlar; teşhis koymak ve tedavi kararı vermek hekimin işidir. Gözetim, kalite güvenliği ve sorun bildirimi ise tanımın içindedir.

Soru 2 · Senaryo

Bir hasta iki ayrı hekimden aldığı iki reçeteyle geliyor ve eczacı iki ilacın aynı etkiyi iki kez sağlayacağını fark ediyor. Eczacının en uygun ilk adımı hangisidir?

• A) Reçeteler yazıldığı için ilaçları vermek ve hastayı uyarmamak.
• B) Hastanın yaşını ve öteki ilaçlarını düşünerek ilaçlardan birini kendi kararıyla vermemek ve hastaya o ilacı bundan sonra kullanmamasını, gerekirse bir sonraki kontrolde hekimine söylemesini önermek.
• C) Reçeteyi yazan hekimle iletişime geçip durumu anlatmak ve kararı hekimle birlikte netleştirmek.
• D) Hastayı başka bir eczaneye göndermek.

Cevap: C. Eczacının görevi ilacın emniyetini gözetmek ve sorunu bildirmektir, ama tedavi kararı hekimindir. Hekimle iletişim hem hastayı korur hem de iki mesleğin iş birliğini işletir; kendi başına ilaç kesmek eczacının yetkisini aşar.

Soru 3 · Tuzak

Bir arkadaşın «Eczacı hastayla yalnız eczanede karşılaşır, öteki eczacılar ilaçla uğraşır» diyor. Bu görüşteki eksik hangisidir?

• A) Klinik eczacının hasta başında çalıştığını ve üretimdeki eczacının işinin ölçüsünün de hasta olduğunu atlıyor.
• B) Eczanelerin bugün ilaçtan çok kozmetik ve takviye satan yerlere dönüştüğünü ve hastaların eczaneye artık ilaç için değil başka ürünler için gittiğini gözden kaçırıyor.
• C) Görüş doğrudur; hastane eczacıları hastayla hiç konuşmaz.
• D) Kanunun eczacıya yalnız eczane açma hakkı verdiğini ve öteki kuruluşlarda eczacının ancak danışman olarak çalışabileceğini söylediğini gözden kaçırıyor.

Cevap: A. Klinik eczacı hasta başında çalışır; üretimdeki ya da ruhsat masasındaki eczacı hastayı görmese de bir seriyi durdurarak ya da bir uyarıyı düzelterek hastayı korur. Kanun da eczacının üretim ve araştırma kuruluşlarında sorumlu yönetici olabileceğini söyler.

Soru 4 · Uygulama

Bir eczane teknikeri sabah soğuk zincir dolabının sıcaklık kaydında bir saatlik bir yükselme görüyor. Kılavuzun dört rolüne göre bu iş en çok hangisinin içindedir?

• A) Mesleki performansı korumak ve geliştirmek
• B) Sağlık sistemine ve halk sağlığına katkı vermek
• C) Etkili ilaç tedavisi yönetimi
• D) Tıbbi ürünleri temin etmek, saklamak ve dağıtmak

Cevap: D. Sıcaklık kaydı ürünün doğru saklanmasının parçasıdır ve kılavuzun birinci rolü olan temin, saklama ve dağıtımın içindedir. Etkilenen ürünün hastaya verilip verilmeyeceği kararı ise eczacının sorumluluğundadır.