Liken

Olay

Ekim, Afyonkarahisar, Frig Vadisi. Eski bir kaya anıtının yüzeyinde, yüzyıllar önce oyulmuş süslemelerin arasında turuncu, gri, yeşilimsi lekeler. Kimi bir para kadar küçük, kimi bir tabak kadar büyük; kimi düz bir boya gibi taşa yapışmış, kimi kenarlarından kıvrılmış ince yapraklar gibi.

Ayla botanik bölümünde yüksek lisans yapıyor; arkadaşı Nur ise bir grafik tasarımcı, vadiye fotoğraf çekmeye gelmiş. Nur turuncu bir lekenin fotoğrafını çekerken soruyor: "Bu ne? Pas mı, boya mı?"

"Liken," diyor Ayla. "Canlı."

Nur parmağını lekeye yaklaştırıyor, dokunmuyor. "Bitki mi?"

Ayla gülüyor. "Değil. Mantar da değil. Daha doğrusu, ikisi birden. Bir mantar ile bir alg birlikte yaşıyor. Mantar evi kuruyor, alg yemeği yapıyor."

"Yani iki canlı."

Ayla bir an duraksıyor. "Yıllarca öyle öğrettiler. Ama son yıllarda üçüncü birini de buldular. Belki daha fazlasını."

Nur fotoğraf makinesinin ekranına bakıyor, sonra yeniden kayaya. "Peki bu leke kaç canlı? Bir mi, iki mi, üç mü?"

Ayla bir süre düşünüyor. "Bunu ben de tam bilmiyorum."

Ne oluyor

2.2'de likenlerin havanın temizliğini nasıl gösterdiğine bakmıştık; orada liken bir mantar ile bir alg ya da siyanobakterinin ortak yaşam birliği olarak tanımlanmıştı. Bu derste o tanımın kendisine bakıyoruz: bir liken gerçekte kaç canlıdan oluşuyor, ve "ortak yaşam" ne demek?

İlginç olan, bu kavramın biyolojide doğduğu yerin likenler olması.

Yani liken, tek bir mantar ile tek bir algin birlikteliğinden çok daha kalabalık bir topluluk. Ama bu kalabalığın içinde bir düzen var: likenin biçimini ana mantar kuruyor; ötekiler o yapının içinde yaşıyor.

Ayla'nın sözünü ettiği "üçüncü ortak" ise bu kalabalığın içinde özel bir yer tutuyor.

Hawksworth ve Grube, Spribille ve arkadaşlarının bu bulgusunu "tartışmalı" diye anıyor: bu mayaların her likende ve her yerde aynı rolü oynayıp oynamadığı hâlâ araştırılıyor. Ama bulgu bir şeyi değiştirdi: liken, "bir mantar artı bir alg" diye tanımlanabilecek basit bir çift olmaktan çıktı.

Ne fark ettiriyor

Nur'un ilk sorusu, "pas mı, boya mı?", likenin ilk bakışta canlı gibi görünmediğini hatırlatıyor. Taşın üstünde hareketsiz, yavaş büyüyen, kuruyunca kâğıt gibi olan bir leke. Ama bu leke, bir taşın yüzeyinde yıllarca, belki yüzyıllarca yaşayan bir topluluk.

Ayla'nın cevabı, "mantar evi kuruyor, alg yemeği yapıyor", ders kitaplarının yıllarca anlattığı iş bölümü. Ve bu iş bölümü hâlâ büyük ölçüde doğru: Hawksworth ve Grube'nin vurguladığı gibi, likenin yapısını mantar kuruyor, fotobiyont fotosentezle besin üretiyor. Ama Ayla'nın tereddüdü, "belki daha fazlası", bilimin son yıllarda vardığı yeri gösteriyor.

Nur'un son sorusu, "bu leke kaç canlı?", dersin asıl sorusu. Ve Ayla'nın "tam bilmiyorum" cevabı, bir bilgisizlikten çok, sorunun kendisinin ne kadar zor olduğunu gösteriyor. Liken, bir canlıyı saymanın her zaman kolay olmadığını gösteren bir örnek: bir mi, iki mi, üç mü, yoksa elli mi? Cevap, "canlı" sözcüğünü nasıl tanımladığımıza bağlı.

Spribille ve arkadaşlarının bulgusunda Nur'un fotoğraflarını ilgilendiren bir ayrıntı da var: dış kabuktaki mayaların bolluğu, daha önce açıklanamamış görünüş farklarıyla ilişkili. Yani aynı türden sanılan iki likenin farklı görünmesi, belki de içlerindeki üçüncü ortağın farklı miktarda olmasından kaynaklanıyor. Bir lekenin rengi, kaç canlıdan oluştuğunun bir izi olabilir.

Son olarak kaya anıtının kendisi. Ayla ile Nur'un baktığı likenler, yüzyıllar önce insanların oyduğu bir taşın üstünde yaşıyor. İnsanın bıraktığı bir iz, bir başka canlı topluluğunun evi olmuş. Taşı oyanlar likenleri düşünmemişti; ama likenler, onların bıraktığı yüzeyde yerleşip büyümüş.

Gelenekler ne gördü

Vaiz 4:9–12 — birlikte

İki kişi bir kişiden iyidir, çünkü emeklerinin karşılığını daha iyi alırlar. Biri düşerse öbürü onu kaldırır.

Üç katlı ip kolay kopmaz.

Vaiz, birlikte olmanın yararlarını sayıyor: iki kişi birbirine yardım eder, birbirini ısıtır, birbirini korur. Ve sözünü bir imgeyle bitiriyor: iki katlı ip güçlüdür, üç katlı ip daha da güçlü. Dikkat birliktelikte: ayrı ayrı zayıf olanların bir araya gelince güçlenmesinde.

Yaratılış 2:18 — yalnızlık

İnsanın yalnız olması iyi değil; ona uygun bir yardımcı yapacağım.

Yaratılış'ın anlatısında Tanrı, yarattığı ilk insanın yalnızlığına bakıp onun yalnız olmasının iyi olmadığını söylüyor ve ona bir yardımcı yaratıyor. Dikkat yalnızlıkta: tek başına olmanın, bir eksiklik olarak görülmesinde.

Gerilim: Vaiz birlikteliği bir güç olarak görüyor: iki, birden iyidir; üç katlı ip kolay kopmaz. Yaratılış ise yalnızlığı bir eksiklik olarak görüyor: tek başına olmak iyi değildir. Biri birlikteliğin getirdiğine, öbürü yalnızlığın götürdüğüne bakıyor. Frig Vadisi'ndeki liken ikisini birden taşıyor: mantar tek başına bir taşın üstünde yaşayamaz, alg de; ama birlikte, bir kayanın kuru, çıplak yüzeyinde yüzyıllarca yaşayabiliyorlar. Spribille ve arkadaşlarının bulduğu üçüncü ortak ise Vaiz'in üç katlı ipine şaşırtıcı biçimde benziyor; ama bilim, ipin kaç kat olduğunu hâlâ sayıyor.

Benzetmenin sınırı

Kat 1, kayanın yüzeyinde olan şey: bir mantar likenin yapısını kuruyor, bir alg ya da siyanobakteri fotosentezle besin üretiyor, pek çok likende dış kabukta belirli mayalar da yaşıyor, ve bunlara ek olarak onlarca başka mantar likenin içinde barınıyor. Bu, mikroskopla, genetik çözümlemelerle ve yüz elli yılı aşan araştırmalarla ortaya konmuş bir topluluk.

Kat 3, "liken bir evliliktir", "mükemmel bir ortaklık", "birlikten doğan güç" sözlerinin taşıdığı anlam. Bu dilde liken, iki eşit ortağın birbirine yardım ettiği, uyumlu bir birliktelik. Liken, dayanışmanın, ortaklığın, birlikte güçlenmenin bir imgesi olarak sık sık anılıyor.

Ama bilimin anlattığı liken bu imgeye tam uymuyor. Ortaklar eşit değil: Hawksworth ve Grube'nin vurguladığı gibi, yapıyı her durumda ana mantar belirliyor. Ortaklar iki de değil: maya ve onlarca başka mantar da topluluğun içinde; ve bunların bir kısmının birliğe ne kattığı bilinmiyor. "Liken bir evliliktir" benzetmesi, kalabalık, eşitsiz, kısmen anlaşılmamış bir topluluğu iki kişilik uyumlu bir birlikteliğe indirgiyor.

Bu sınır Vaiz'in imgesini geçersiz kılmıyor. Liken gerçekten de ayrı ayrı yaşayamayacak canlıların birlikte yaşayabildiğini gösteriyor. Ama birlikteliğin her zaman eşit, her zaman uyumlu ve her zaman iki kişilik olmadığını da hatırlatıyor.

Gözlem görevi

Kayıt: Bulduğun her liken türünü bir çizimle göster: rengini, biçimini, kenarını, büyüklüğünü yaz. Likenin hangi yüzeyde, hangi yöne bakan yüzde, güneşli mi gölgeli mi bir yerde olduğunu not et. Aynı likeni bir yıl sonra yeniden ölç ve ne kadar büyüdüğünü kaydet.

Kentte: Kentte eski taş binalara, mezarlıklardaki taşlara, parklardaki ağaç gövdelerine bak. 2.2'de likenlerin hava kirliliğine nasıl tepki verdiğini görmüştük; burada başka bir soru sor: likenler hangi yüzeyleri seçiyor? Yeni bir beton duvarda mı, eski bir taş duvarda mı daha çok liken var?

Sonraki derse köprü

Kayanın likeni, bir mantarın bir alge ve başkalarına ev olduğu bir topluluktu. Sıradaki derste mantar bu kez toprağın altında, bir ağacın kökleriyle birlikte: bir sonbahar sabahı ağaç dibinde çıkan bir mantarın, kök ve mantar birlikteliğinin görünen ucu olmasına bakıyoruz.