Hilal

Olay

Mart, Çorum'da bir apartmanın çatı terası. Güneş yeni batmış. Lise fizik öğretmeni Hülya, alt kattaki komşusu Mustafa Amca'yla batı ufkuna bakıyor. Mustafa Amca her ay yeni hilali ilk görenlerden olmaya özen gösterir; yetmiş yaşında, gözleri hâlâ keskin, cebinde de eski bir dürbün.

"İşte orada," diyor ve parmağıyla gösteriyor. Ufkun biraz üstünde, turuncu göğün içinde, saç teli kadar ince bir yay. Hülya zorla seçiyor. Yay, iki ucu yukarı bakan bir kayık gibi yatık duruyor. Aydınlık kenarı aşağıda, güneşin battığı yere doğru dönük.

Gökyüzü karardıkça Mustafa Amca bir şey daha gösteriyor: "Bak, hilalin içi de görünüyor. Kül rengi." Hülya dikkatle bakınca o da görüyor: parlak yayın kucağında, Ay'ın geri kalanı soluk, gri bir daire olarak seçiliyor. "Ay'ın kendi ışığıdır bu," diyor Mustafa Amca. "Babam öyle derdi."

Birkaç gün sonra, akşam olmadan, Hülya Ay'ı bu kez gökyüzünün daha yükseğinde görüyor. Kalınlaşmış, yarıma yaklaşmış. Güneş henüz batıda, alçakta. Ama bir tuhaflık var: Ay'ın aydınlık tarafı güneşe değil, sanki güneşin biraz yukarısına bakıyor.

Ne oluyor

Hilal, Seviye 2'nin diliyle bir iz: Ay'ın hangi yanının aydınlık olduğu, güneşin nerede olduğunu gösteriyor.

Ay kendi ışığını üretmez; güneşin ışığını yansıtır. Bu yüzden Ay'ın aydınlık yanı her zaman güneşe dönük. Hilalde Ay, gökyüzünde güneşe yakındır ve aydınlık yüzünün yalnızca ince bir kenarını görürüz. Mustafa Amca'nın gösterdiği hilalin aydınlık kenarının aşağıya, batan güneşe bakması bundan. Hilalin yatık bir kayık gibi durması ise güneşin ufkun hemen altında, hilalin de tam onun üstünde olmasından.

Hülya'nın birkaç gün sonra fark ettiği tuhaflık ise bir algı yanılsaması.

Ay'ın aydınlık yanı gerçekte her zaman güneşe dönük. Yanılsama için önerilen açıklamalardan biri şöyle: gökyüzü kubbesinde bu yönü "görmeye" çalışırken, gözümüz Ay'dan güneşe giden düz bir çizgi kurmaya çalışıyor; oysa gökyüzünde iki nokta arasındaki en kısa yol, bir kubbenin üstünde eğri bir yay. Hülya'nın gözü düz çizgiyi beklediği için Ay'ın yönünü yanlış okuyor.

Mustafa Amca'nın "kül rengi" ise bambaşka bir hikâye.

Mustafa Amca'nın babasından duyduğu "Ay'ın kendi ışığı" açıklaması, Leonardo'nun yanlış bulduğu görüşün ta kendisi. O kül rengi ışık Ay'ın değil, Dünya'nın: Hülya ile Mustafa Amca'nın üstünde durduğu gezegenin güneş ışığını Ay'a geri göndermesi. Leonardo bu payı özellikle okyanuslara vermişti; bugün bu ışığın yalnızca denizlerden değil, bulutlardan, buzlardan ve karalardan, yani Dünya'nın güneşe dönük yüzünün tamamından geldiği kabul ediliyor. Leonardo'nun ana fikri, yani ışığın Dünya'dan yansıdığı, doğruydu; ayrıntısı zamanla genişledi.

Ne fark ettiriyor

Hilal küçük bir şey, ama içinde üç ayrı okuma barındırıyor. Birincisi bir iz: aydınlık kenar, güneşin yerini gösteriyor; güneş batmış olsa bile. İkincisi bir yanılsama: Ay yükseldikçe göz bu izi yanlış okuyor. Üçüncüsü bir yansımanın yansıması: kül rengi ışık, Dünya'dan Ay'a gidip geri dönen güneş ışığı.

Mustafa Amca'nın kül rengi ışığa bakarken aslında kendi gezegenine baktığını düşünmek tuhaf bir duygu uyandırıyor. Ay'ın gölgedeki yüzünü aydınlatan, Çorum'un, Karadeniz'in, Atlantik'in, bulutların yansıttığı ışık. Bir bakıma, hilalin içinde Dünya'nın soluk bir fotoğrafı var.

Hülya'nın yanılsamasından çıkan ders şu: bir fizik öğretmeninin bile gökyüzünde gözle düz bir çizgi kurmakta zorlanması. Ay'ın neden güneşe bakmadığını sormak, Hülya'yı gökyüzünün bir kubbe olduğunu, bu kubbede düz çizgilerin eğri göründüğünü hatırlamaya zorladı. Bazen bir yanılsama, bir şeyi daha iyi anlamanın kapısı oluyor.

Mustafa Amca'nın ilk hilali görme merakı da bu dersin bir parçası. Hilal yüzyıllardır takvimlerin başlangıcı oldu. Onu ilk görmek, bir zamanın başladığını ilk bilmek demek. Bu yüzden ince bir hilali seçebilmek, bir zamanlar bir topluluk için önemli bir beceriydi; bugün takvimler hesapla çıkarılsa da Mustafa Amca gibi gözlemciler o eski dikkati sürdürüyor. Hesap ile göz arasında bazen bir iki günlük fark çıkması da, hilalin ne kadar ince ve ufka ne kadar yakın olabildiğini gösteriyor.

Gelenekler ne gördü

Hilal üç metinde üç farklı biçimde anılıyor: bir biçim, bir ölçü ve bir mevsim olarak.

Yâsîn 36:39 — eğrilik

Ay için de sonunda kuru bir hurma dalına döneceği konaklar tayin etmişizdir.

Ayet Ay'ın evrelerini konaklar olarak anlatır ve en son hâlini kuru, kıvrılmış bir hurma dalına benzetir. Ayetin dikkati hilalin biçiminde: büyüyüp küçülen Ay'ın sonunda ince, eğri, eskimiş bir dala dönmesinde.

Bakara 2:189 — vakit

Sana hilal halindeki ayları sorarlar. De ki: "Onlar, insanların ve hac vakitlerinin ölçüsüdür". Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir; iyi kimse kötülükten sakınan kimsedir. Evlere kapılarından girin; Allah'tan sakının ki muradınıza erersiniz.

Ayet hilalleri bir soruya verilen cevap olarak anar: onlar zamanın ölçüleridir. Dikkati hilalin bir takvim işareti olmasında, Mustafa Amca'nın merakının da kaynağında.

Mezmur 104:19 — mevsim

Ay'ı mevsimler için koydu; güneş batacağı yeri bilir.

Mezmur, Ay'ı mevsimlerin, belirlenmiş vakitlerin ölçüsü olarak, güneşi de batacağı yeri bilen biri olarak anlatır. Dikkati gökteki iki ışığın bir düzen içinde yer almasında.

Gerilim: Yâsîn hilale bir biçim olarak bakıyor: büyüyüp eskiyen, kuru bir dala dönen bir şey; orada bir yaşlanma ve geçicilik var. Bakara ve Mezmur ise hilale bir ölçü olarak bakıyor: zamanı bölen, takvimi kuran bir işaret. Biri hilalin kendi hikâyesini, öteki insana sağladığı düzeni görüyor. Mustafa Amca'nın merakı ikisini birleştiriyor: hilali bir takvimin başı olarak arıyor, ama onu bulduğunda incecik, kırılgan bir yaya bakıyor.

Benzetmenin sınırı

Hilal bu derste iki katta okunuyor. Kat 2 açısından hilal bir iz: aydınlık kenar, güneşin yerini kasıtsızca gösteriyor. Ay bunu kimse için yapmıyor; yalnızca güneşe bakan yüzü aydınlık. Kat 3'te ise hilal bir okumaya dönüşüyor: gözümüz Ay'ın yönünü yanlış kurabiliyor, babadan oğula geçen bir açıklama kül rengi ışığı Ay'a mal edebiliyor.

"Hilal güneşi gösteriyor" demek de bir benzetme. Hilal bir şey göstermiyor; biz onun biçiminden güneşin yerini çıkarıyoruz. Bu çıkarım çoğu zaman doğru, ama kubbe yanılsaması gibi tuzakları var. Mustafa Amca'nın babasından duyduğu açıklama da bir okuma hatasıydı: soluk bir ışığı gören göz, onun kaynağını en yakındaki parlak cisme, Ay'a yükledi. Bir ışığın nereden geldiğini, nerede göründüğüne bakarak bilemiyoruz.

Üç metnin hiçbiri evrelerin optiğini anlatmıyor. Hilali bir biçim, bir ölçü ve bir mevsim olarak düşünmeye çağırıyorlar.

Gözlem görevi

Kayıt: Her gözlemde Ay'ın gökyüzündeki yüksekliğini, evresini ve aydınlık kenarının baktığı yönü çiz. Güneş henüz gökteyken Ay'ı da görebildiğin bir öğleden sonra, kolunu uzatıp Ay'ın aydınlık kenarından güneşe doğru bir çizgi çekmeyi dene; çizgi güneşe varıyor mu, yoksa yukarısından mı geçiyor gibi?

Kentte: Kentte ince hilali binalar ve ufuk pusu yüzünden görmek zor olabilir; batıya açık yüksek bir yer seç. Kül rengi ışık ise kentte de, özellikle hilal birkaç günlükken, çıplak gözle görülebilir.

Sonraki derse köprü

Hilalin ışığı, Ay'dan gözümüze bir saniyeden biraz fazla sürede ulaşır. Bazı ışıklar ise yüzyıllar önce yola çıkmıştır. Bir yıldıza bakmak, geçmişten gelen ışığa bakmak demektir.