Zeytin

Olay

Ekim sonu, Kilis. Kentin güneyinde, kırmızı topraklı, taşlı bir zeytinlik. Sabah serin; ağaçların altına örtüler serilmiş, sırıklarla dallara vurulup düşen zeytinler toplanıyor.

Zeytinliğin ortasında bir ağaç öbürlerinden farklı. Gövdesi bir değil, birbirine sarılmış, burulmuş birkaç kalın kol; ortası oyuk, içinden bir çocuk geçebilir. Ama üstündeki dallar genç, yapraklar gümüşi, zeytin dolu.

Derya bir gazetede çalışıyor; dedesinin zeytinliğine hasat için gelmiş. Ağacın oyuğuna eğilip bakıyor. "Dede, bu ağaç kaç yaşında?"

Dedesi Kerim Dede ağaca elini koyuyor. "Babam derdi ki bin yaşında. Onun babası da öyle dermiş."

"Bin mi? Bunu nereden biliyorlar?"

"Bilmiyorlar. Ama bak, gövde ne kadar kalın. Bu kalınlık yüz yılda olmaz."

Derya oyuğun içine bakıyor. Gövdenin ortası tamamen çürüyüp gitmiş; kalan kollar dışarıda, bir çember gibi. "Ama ortası yok ki. İçi boş."

"Zeytin öyledir. Ortası çürür, kenarı yaşar. Bir kolu kurusa, dibinden yenisi sürer." Kerim Dede ağacın dibini gösteriyor; köke yakın yerden yeni, ince sürgünler çıkmış. "Bunu keseriz, yoksa ağacı yorar. Ama kessen de yine sürer. Zeytin ölmez kızım."

Derya telefonunu çıkarıp ağacın fotoğrafını çekiyor. "Bin yaşında bir zeytin ağacı. Güzel bir haber olur."

Kerim Dede omuz silkiyor. "Yaz. Kim sayacak?"

Ne oluyor

Kerim Dede'nin ağacı, binlerce yıllık bir ilişkinin bir parçası. Zeytin, insanla en uzun süre birlikte yaşamış ağaçlardan biri; ve bu ilişkinin başladığı bölge, Kilis'in pek uzağında değil.

Peki Kerim Dede'nin babasının "bin yaşında" dediği ağaç gerçekten o kadar yaşlı mı?

Ne fark ettiriyor

Kerim Dede'nin "bu kalınlık yüz yılda olmaz" sözü, Ehrlich ve arkadaşlarının eleştirdiği yöntemin ta kendisi: gövdenin kalınlığına bakıp yaşı tahmin etmek. Zeytinde bu yöntem çok yanıltıcı. Gövde tek bir silindir gibi büyümüyor; birkaç kol birbirine sarılarak, yeni sürgünler eskilerin yanında büyüyerek kalınlaşıyor. Ehrlich ve arkadaşlarının kesitinde birden çok öz merkezi çıkması, kalın bir gövdenin tek bir yaşlı ağaç değil, birlikte büyümüş birkaç dal olabileceğini gösteriyor.

Derya'nın "ortası yok ki" gözlemi, Ehrlich ve arkadaşlarının karşılaştığı sorunun kendisi. Zeytinin en yaşlı kısmı, gövdenin ortası, çürüyüp gidiyor. Ağacın gerçek yaşını taşıyan odun artık yok. Kalan kollar daha genç; ve onlardan alınan tarih, ağacın kendisinin değil, o kolların yaşını söylüyor.

Ama Kerim Dede'nin "bir kolu kurusa, dibinden yenisi sürer" sözü, bu belirsizliğin ardındaki gerçeği söylüyor. Zeytin, kök ve gövde dibinden sürekli yeniden sürüyor. Bugünkü kollar belki iki yüz yaşında; onları süren kök daha mı eski? Ehrlich ve arkadaşlarının kestiği ağaçta değildi; başka bir ağaçta olabilir, ama kesit almadan bilinemiyor. "Bu ağaç kaç yaşında?" sorusu, zeytin için tuhaf bir soru: hangi parçasının yaşı?

Ve Besnard ve arkadaşlarının bulgusu, Kerim Dede'nin zeytinliğini çok daha eski bir zincire bağlıyor. Zeytinin ilk evcilleştirildiği yer kuzey Levant; Kilis'in de sınır komşusu olduğu bir bölge. Kerim Dede'nin ağacı bin yaşında olmasa bile, onun soyu, bu topraklarda binlerce yıldır insan eliyle yaşıyor.

Gelenekler ne gördü

Nûr 24:35, «ne doğulu ne batılı» — ışık

Bu ne yalnız doğuda ve ne de yalnız batıda bulunan bereketli zeytin ağacından yakılır. Ateş değmese bile, nerdeyse yağın kendisi aydınlatacak!

Nûr suresinin bu ayeti, Allah'ın nurunu bir kandile benzetir; kandilin ışığı, ne doğuya ne batıya ait bereketli bir zeytin ağacının yağından yakılır. Yağ öyle saftır ki ateş değmeden bile ışık saçacak gibidir. Dikkat ışıkta: zeytinin, bir yağdan çok bir ışık kaynağı olarak anılmasında.

Yaratılış 8:11, güvercinin getirdiği dal — barış

Güvercin akşam ona döndü; ağzında koparılmış bir zeytin yaprağı vardı. Böylece Nuh suların yeryüzünden çekildiğini anladı.

Tufandan sonra Nuh, suların çekilip çekilmediğini anlamak için gemiden bir güvercin salar. Güvercin ağzında bir zeytin yaprağıyla döner. Bu yaprak, yeryüzünde yeniden bir şeylerin yeşerdiğinin, felaketin bittiğinin işareti. Dikkat barışta: bir zeytin yaprağının, yıkımın ardından yeniden başlayan hayatın haberi olmasında.

Herodot 8.55, Athena'nın zeytini — armağan

Bu zeytin ağacı da tapınağın geri kalanıyla birlikte barbarlar tarafından ateşe verildi; yangından sonraki gün, kral tarafından kurban sunmakla görevlendirilen Atinalılar tapınağa çıktıklarında, ağacın kütüğünden bir arşın boyunda bir filizin sürmüş olduğunu gördüler.

Herodot, Perslerin Atina Akropolis'ini yaktığı günleri anlatırken bu zeytin ağacını anıyor. Atinalıların anlattığına göre bu ağacı, kent üzerinde çekişen Athena kendi tanığı olarak oraya koymuştu. Ağaç tapınakla birlikte yanıyor; ama ertesi gün kütüğünden bir filiz sürmüş. Dikkat armağanda: bir tanrıçanın kente verdiği ağacın, yanınca bile kenti terk etmemesinde.

Gerilim: Nûr'da zeytin bir ışığın kaynağı; ne doğuya ne batıya ait, bir yere bağlanmayan bir ağaç. Yaratılış'ta ve Herodot'ta ise zeytin bir yeniden başlamanın işareti: tufandan sonra ilk yeşeren yaprak, yangından sonra ilk süren filiz. Biri zeytini aşkın bir ışığın imgesi, öbürleri yıkımdan sonra geri dönen hayatın imgesi yapıyor. Kerim Dede'nin "zeytin ölmez" sözü ikinci gruba yakın; ama Nûr'un "ne doğulu ne batılı" ağacı, Besnard'ın anlattığı, kuzey Levant'tan Akdeniz'in her yanına yayılan zeytinle de konuşuyor.

Benzetmenin sınırı

Kat 3, zeytine yüklenen anlamlar. Bir kandilin ışığı, bir barış işareti, bir tanrıçanın armağanı; Kerim Dede'nin "zeytin ölmez" sözünde bir ölümsüzlük. Zeytin, Akdeniz çevresindeki kültürlerin belki de en çok sembol yüklediği ağaç.

Ama zeytinin "ölmemesi", bir ölümsüzlük değil. Zeytin, kökünden ve gövde dibinden yeniden sürebilen bir ağaç. Herodot'un anlattığı yangından sonraki filiz, Kerim Dede'nin her yıl kestiği dip sürgünleri, aynı yeteneğin örnekleri. Ama bu, ağacın hiç ölmediği anlamına gelmiyor: Ehrlich ve arkadaşlarının kestiği ağaç kurumuştu. Zeytin, ölümü erteleyen bir ağaç; ölümsüz değil.

"Bin yaşında" sözü de bir yaş ölçümü değil, bir saygı dili. Ehrlich ve arkadaşlarının ölçtüğü zeytinlerin iç odunu nadiren 300 yıldan yaşlı çıkıyor; ama bu, bin yıllık zeytin olmadığı anlamına da gelmiyor; yalnızca böyle bir yaşın gövde kalınlığına bakarak söylenemeyeceği anlamına geliyor. Derya'nın haberi "bin yaşında zeytin" diye başlarsa, Kerim Dede'nin babasının sözünü aktarmış olur; bir ölçümü değil.

Gelenek sesleri de zeytinin biyolojisini anlatmıyor. Yaratılış'taki zeytin yaprağı bir işaret; sonradan barışın simgesi olması, metnin kendisinden çok onu okuyanların ona yüklediği bir anlam. Nûr'un zeytini ise bir ağaç değil, bir benzetmenin parçası: Allah'ın nurunun tarifinde bir halka.

Gözlem görevi

Kayıt: Ağacın bir çizimini yap: kolları, oyukları, dip sürgünleri. Gövde çevresini, yaklaşık yüksekliğini ve sana söylenen yaşı yaz. Aynı zeytinlikte gövdesi daha ince birkaç ağaç daha ölç. Yaşları bilinen ağaçlar varsa (örneğin "babam diktiydi, 1975'te" gibi), çevreleriyle yaşları arasında bir ilişki var mı bak. Bu ilişkiyi en kalın ağaca uygulamak neden yanıltıcı olabilir?

Kentte: Kentlerde süs için dikilen zeytin ağaçlarının bir kısmı, başka yerlerden sökülüp getirilmiş yaşlı ağaçlar olabilir. Bir parkta, bir AVM'nin önünde ya da bir refüjde zeytin ağacı görürsen, gövdesinde kesik izleri, budanmış kalın kollar, dibinde bir kök topu izi ara. Bu ağaç nereden gelmiş olabilir?

Sonraki derse köprü

Zeytin, binlerce yıldır insanla birlikte yaşayan bir ağaçtı. Sıradaki derste aynı topraklarda, aynı uzun ilişkinin bir başka ağacına bakıyoruz: dalında olgunlaşan incir.