Karıncanın koku yolu

Olay

Ağustos, Mersin Silifke'de denize yakın bir yazlığın mutfağı. Nesrin Hanım sabah kahvaltıdan sonra tezgâhta bir kaşık reçel bırakmış. Öğleye doğru on yaşındaki oğlu Arda mutfağa girdiğinde tezgâhta ince, siyah, kıpırdayan bir çizgi görüyor. Çizgi balkon kapısının altındaki aralıktan başlıyor, duvarın dibinden yürüyor, dolabın kenarından tırmanıp reçel lekesine varıyor. Bir yönde dolu karnıyla dönenler, öbür yönde boş gelenler; ikisi aynı çizgide, birbirine çarpmadan.

Nesrin Hanım bezi kaptığı gibi silmek istiyor. Arda ondan önce davranıp bir deney yapmak istediğini söylüyor. Islak bir bezle çizginin ortasından, tezgâhın kenarında, bir karışlık bir parçayı siliyor ve bekliyor.

Birkaç saniye içinde çizgi bölünüyor. Silinen yere gelen karıncalar duruyor, dönüyor, kararsızca sağa sola gidip geliyor. Bazıları geri dönüyor. Ama birkaç dakika sonra bir karınca silinmiş bölgeyi geçip öbür yandaki çizgiye ulaşıyor, ardından ikinci, üçüncü. Yarım saat sonra çizgi yeniden tam. Arda şaşkın: "Anne, bunları kim yönetiyor?"

Akşamüstü Arda mutfağa yeniden bakıyor. Reçel lekesi tamamen temizlenmiş, karıncalar onu bitirmiş. Çizgi de incelmiş: tezgâhın üstünde birkaç karınca dolaşıyor, ama sabahki kalabalık yok. Gece yatmadan önce baktığında tezgâh bomboş. Kimse onlara "bitti, dönün" dememiş; yine de hepsi gitmiş.

Ne oluyor

Arda'nın gördüğü çizgi bir koku yolu. Yiyecek bulan karınca yuvaya dönerken yere kimyasal bir iz bırakıyor; ötekiler bu izi izleyerek yiyeceğe gidiyor ve onlar da dönerken izi tazeliyor.

Arda'nın bezle sildiği şey bu kimyasal izdi. İz kesilince karıncalar yönünü kaybetti. Ama yeniden buldular. Bu, koku yolunun tek başına çalışmadığını gösteren küçük bir ipucu.

Arda'nın deneyinde silinen boşluğu geçen ilk karıncalar belki o yolu daha önce yürümüş ve hatırlayanlardı. Bellek ile koku birlikte çalışıyor; biri eksilince öteki bir süre yükü taşıyor.

Akşamüstü çizginin kendiliğinden dağılması da aynı düzenin öbür yüzü. Yiyecek bitince dönen karıncalar artık yeni koku bırakmıyor; eski iz zamanla zayıflıyor ve ötekileri çekmez hâle geliyor. Bu, derlemenin sözünü ettiği olumlu ve olumsuz geri bildirimlerin gündelik bir hâline benziyor: bulunan yiyecek yolu güçlendiriyor, biten yiyecek onu söndürüyor.

Arda'nın asıl sorusu ise başka: "Bunları kim yönetiyor?" Çizgiyi bir kraliçe ya da bir önder çizmiyor. Her karınca yalnızca yerel bir kurala uyuyor: kokuyu izle, yiyecek bulursan dönerken koku bırak. Çizgi bu kuralların toplamından doğuyor.

Bu düzenin ne kadar ince ayarlı olabileceğini bir trafik deneyi gösterdi.

Yani karıncalar bir yolu yalnızca çekimle değil, kalabalığın itmesiyle de düzenliyor. Arda'nın mutfağındaki çizgide karşılıklı akan iki şerit de bu ince dengenin küçük bir resmi: biri gidiyor, öbürü dönüyor, ikisi aynı çizgide sıkışmadan.

Ne fark ettiriyor

Arda'nın sorusu çok insanca: bir düzen görünce bir yönetici ararız. Karınca çizgisi bu alışkanlığı sarsıyor. Burada kimse plan yapmadı, kimse emir vermedi; her biri yalnızca önündeki kokuya ve yanındaki karıncaya karşılık verdi. Düzen bir yerden dağıtılmadı, aşağıdan, adım adım birikti.

Bezle yapılan küçük deney de başka bir şey gösterdi. İz kesilince düzen hemen bozuldu, ama tamamen yok olmadı. Birkaç karınca eski yolu hatırlayarak boşluğu aştı ve yeni koku bıraktı. Düzen, kendi kendini onaracak kadar esnekti. Akşam ise aynı esneklik başka bir yönde çalıştı: yiyecek bitince kimse dağılma emri vermeden çizgi kendiliğinden söndü. Bir düzenin nasıl kurulduğu kadar nasıl bittiği de bir şey anlatıyor.

Bunu insan hayatında da görmek mümkün. Bir mahallede insanların kendiliğinden açtığı kestirme patikalar, bir otobüs durağında söylenmeden oluşan sıra, bir pazarda aynı malı satanların yan yana dizilmesi. Bu düzenlerin çoğunu kimse kurmadı; her biri kendi küçük kararını verdi. Bir düzene bakıp "bunu kim yaptı?" diye sormadan önce, "bunu nasıl bir kurallar toplamı yapmış olabilir?" diye sormak bazen daha doğru cevaba götürüyor.

Gelenekler ne gördü

Karıncaya bakan iki yazar, aradaki yüzyıllara rağmen, ondan bambaşka şeyler çıkardı. Biri onu insana örnek gösteriyor, öteki onda insanın en karanlık yanını görüyor.

Süleyman'ın Özdeyişleri 6:6–8 — lidersiz düzen

Ey tembel, karıncaya git, onun yollarına bak ve bilgelen. Onun ne önderi var, ne denetçisi, ne yöneticisi; yine de yazın ekmeğini hazırlar, hasatta yiyeceğini toplar.

Özdeyişler kitabının yazarı tembeli karıncaya gönderir ve onda bir bilgelik görmesini ister. Bu üç kelime, önder, denetçi ve yönetici, İbranicede üç ayrı yönetim makamının adıdır. Metnin şaşkınlığı tam olarak Arda'nın şaşkınlığı: kimse yönetmediği hâlde düzen var. Burada karınca insana bir örnek olarak sunulur; çalışkanlığı kadar, kimse ona söylemeden zamanını bilmesi de övülür.

Thoreau, Walden, «Brute Neighbors» — savaş

Biraz daha bakınca talaşların böyle savaşçılarla kaplı olduğunu görüp şaşırdım: bu bir düello değil, bir savaştı, iki karınca soyu arasında bir savaş; kırmızılar hep siyahlara karşı, çoğu zaman bir siyaha iki kırmızı. Tanık olduğum tek savaştı bu, savaş sürerken üstünde yürüdüğüm tek savaş alanı.

Thoreau Walden gölünün kıyısındaki kulübesinin odun yığınında iki karınca kolonisinin savaşını izler ve bunu sayfalarca, bir savaş muhabiri gibi anlatır. Aynı bölümde karıncaları destanlardaki savaşçılara benzetir. Thoreau'nun karıncası bir erdem örneği değil, insanın kendi savaşlarını küçücük bir ölçekte gösteren bir aynadır.

Gerilim: Özdeyişler karıncanın yönetilmeden kurduğu düzene hayranlık duyar ve onu insana örnek gösterir. Thoreau aynı düzenin içinden bir savaş çıktığını görür ve insanın şiddetini orada tanır. Önderi olmayan bir topluluk hem yiyecek taşıyabiliyor hem de bir başka topluluğu yok etmek için savaşabiliyor. Kendiliğinden örgütlenme bir erdem değil, bir mekanizma; neye hizmet ettiği ise ayrı bir soru.

Benzetmenin sınırı

Karınca yolu kat 1'in sağlam bir örneği: feromon gerçek bir kimyasal sinyal ve karıncaların ona verdiği tepki ölçülebiliyor. Ama Arda'nın sorusu ve bu dersin cevapları kat 3'e kayıyor ve orada dikkatli olmak gerekiyor.

"Lidersiz düzen" bir insan toplumuna doğrudan taşınamaz. Karıncalar arasında görüş ayrılığı, çıkar çatışması, adalet sorusu yok; çoğu kolonide işçiler birbirinin kardeşi ve aynı kuralları paylaşıyor. Bir mahalledeki kestirme patikayı karınca yoluna benzetmek bir okumadır; ama insanların kendiliğinden kurduğu her düzenin iyi olduğu sonucu ondan çıkmaz.

Özdeyişler'in karıncası ve Thoreau'nun karıncası da birer bilim önermesi değil. Özdeyişler bir bilgelik öğüdü verir; karıncanın yaz boyu yiyecek toplaması onun gözünde ahlaki bir derstir. Thoreau ise karınca savaşını bir edebi ayna olarak kullanır. İkisi de karıncaya bakmış, ama karıncanın ne yaptığından çok, insana ne söylediğini aramış.

Son olarak, "kimse yönetmiyor" demek bile biraz eksik. Karıncaların davranışını yönlendiren kurallar evrimin uzun sürecinden geçmiş; bir yönetici yok, ama rastlantı da yok.

Gözlem görevi

Kayıt: Gözlemin yerini ve saatini, çizginin nereden nereye uzandığını kaba bir krokiyle çiz. Engel koyduktan sonra karıncaların yeni yolu bulma süresini tahmin et. Altına iki cümle ekle: bu düzende senin aklına bir önder getiren şey ne oldu, ve bir önder olmadan da işleyen, senin hayatındaki bir düzen hangisi?

Kentte: Kentte karınca çizgileri kaldırım taşlarının arasında, bir parktaki ağacın gövdesinde, bir balkon kapısının eşiğinde kolayca bulunur. Karınca bulamazsan bir durakta ya da bir kapı önünde, kimsenin yönetmediği hâlde insanların kendiliğinden oluşturduğu bir sırayı izle.

Sonraki derse köprü

Karıncalar bilgiyi yere bıraktıkları bir kokuyla taşıdı. Denizde ise koku iz bırakamaz, görüş de kısa. Orada yaşayan bazı memeliler birbirine adıyla sesleniyor gibi görünüyor: bir sonraki ders yunusun adını, imza ıslığını soruyor.