Geri çekilme

Açılış

Bir anne ile oğlu akşam yemeğinde. Oğul bir şey soruyor; bir süredir sormak istediği, cesaretini topladığı bir şey. Anne çatalını tabağa bırakıyor. Bir şey söylemiyor. Kalkıyor, tabağını mutfağa götürüyor. Musluğun sesi geliyor. Oğul masada yalnız kalıyor, sorusu havada.

Bu anne bir kelime bile etmedi. Ama sahnenin en güçlü hamlesini o yaptı. Sorunun cevabını vermedi, ama bir şeyi kesinlikle cevapladı: bu konu konuşulmayacak. Oğul ne yapacak? Mutfağa gidip soruyu tekrar mı soracak? Masada mı kalacak? Ertesi gün mü deneyecek? Annenin çıkışı, bir sonraki hamleyi oğula bıraktı ve ona çok zor bir seçim verdi.

Yazarlar çatışmayı çoğu zaman karakterlerin birbirine söylediği şeyler olarak düşünür. Ama bir çatışmada söylenmeyen, kapatılan, terk edilen şeyler de bir hamledir. Bu ders susmanın, odadan çıkmanın ve konuyu kapatmanın çatışmanın içinde nasıl iş gördüğünü anlatıyor.

Tek fikir

Geri çekilme bir kaçış değil, bir hamledir. Susan, odadan çıkan ya da konuyu kapatan karakter, çatışmanın kurallarını değiştirir ve bir sonraki adımı karşısındakine yükler.

Kavram

Taktik olarak geri çekilmeyi tanıdık: bir karakter istemeyi bırakır ve kararı karşısındakine bırakır. Bu ders geri çekilmenin başka bir yüzüne bakıyor: bir çatışmanın ortasında, kavgadan çıkmanın kendisi bir silah olarak kullanıldığında.

Geri çekilmenin dört temel biçimi var.

Susmak. Karakter bir soruya, bir suçlamaya ya da bir isteğe cevap vermez. Susuş boş değildir; bir anlam taşır. Bazen «Bu soruya cevap vermeye değmez» der, bazen «Cevabı biliyorsun», bazen «Cevabı söylersem her şey değişir». Susuşun ne dediğini çoğu zaman onu çevreleyen eylemler ve karşı tarafın tepkisi belirler.

Odadan çıkmak. Karakter fiziksel olarak sahneyi terk eder. Bu en sert geri çekilmedir, çünkü karşıdakine hiçbir şey bırakmaz: ne bir cevap ne bir yüz. Kapı kapandığında kalan kişi yalnızdır ve konuşmaya devam etmek için peşinden gitmesi gerekir.

Konuyu kapatmak. Karakter açıkça bir sınır çizer: «Bu konu kapandı.» «Bunu konuşmayacağım.» «Başka bir şey söyle.» Bu, susmaktan daha cesur bir geri çekilmedir; çünkü geri çekildiğini adlandırır ve böylece kuralı koyan olur.

Ertelemek. «Sonra konuşuruz.» «Yarın.» «Şimdi olmaz.» Bu en yumuşak geri çekilmedir ve en belirsizidir. Bazen gerçekten bir zaman ister, bazen konuyu sonsuza kadar kapatmanın kibar bir yoludur.

Geri çekilme ne iş görür? Birkaç olası işlevi var ve bir sahnede hangisinin çalıştığını bilmek, yazarın onu doğru yazmasını sağlar.

Korumak. Karakter bir şeyi saklamak, bir yarayı açmamak, bir sırrı söylememek için geri çekilir. Bu durumda geri çekilmenin altında bir korku vardır.

Cezalandırmak. Karakter karşısındakini susarak, gidip onu yalnız bırakarak cezalandırır. «Seninle konuşmaya değmez.» Bu geri çekilme bir statü hamlesidir.

Kontrol etmek. Konuyu kapatan karakter, konuşmanın neyi kapsayacağına karar veren olur. Bu da bir statü hamlesidir: kuralı koyan üsttedir.

Davet etmek. Bazen karakter peşinden gelinmesini ister. Odadan çıkan biri, kapının ardında beklenmeyi umar. Bu en ince işlevdir ve karşı tarafın peşinden gidip gitmemesi, ilişkinin kendisini anlatır.

Geri çekilmeyi yazarken üç şeye dikkat etmek gerekir.

Birincisi, geri çekilme görünür olmalı. Bir karakterin bir soruya cevap vermediğini seyirci fark etmelidir. Bu yüzden susuşa çoğu zaman bir eylem eşlik eder: bir çatal bırakılır, bir kapı kapanır, bir televizyon açılır, bir bardak yıkanır.

İkincisi, geri çekilmenin ardından bir şey olmalı. Karşı taraf bir şey yapar: peşinden gider, bekler, kendi kendine konuşur, kapıyı çarpar. Geri çekilmenin anlamı bu cevapla tamamlanır.

Üçüncüsü, geri çekilen karakter geri çekilmesini açıklamamalı. «Bu konuya girmek istemiyorum çünkü bana acı veriyor» diyen karakter geri çekilmiyor, açıklama yapıyor. Geri çekilmenin gücü, açıklamasızlığındadır.

Sahnede

Son Sefer. Salı gecesi. Sevgi sabah İstanbul'a döndü. Kerem, Rıfat'ın kahvede söylediği şeyi aklından çıkaramıyor. Akşam dolmuşu garaja bıraktıktan sonra Şükrü'nün kapısını çalıyor. Şükrü televizyonun karşısında.

İki sürüm

Kalem Odası. Yılmaz duruşmasının ertesi günü. Erol Yılmaz kaleme geliyor; fotokopi istiyor. Cemil Efendi kapıda. Erol, koridordaki kavgadan sonra bir şey merak ediyor: Cemil babasını tanırdı. Babası son yıllarında Cemil'e bir şey söylemiş miydi?

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Geri çekilme bir kaçış değil, çatışmanın biçimini değiştiren bir hamledir.
2. Dört temel biçimi var: susmak, odadan çıkmak, konuyu kapatmak, ertelemek.
3. İşlevi korumak, cezalandırmak, kontrol etmek ya da davet etmek olabilir.
4. Geri çekilmenin anlamını çoğu zaman karşı tarafın peşine düşüp düşmemesi belirler.
5. Geri çekilme görünür olmalı, açıklanmamalı ve ardından bir şey olmalıdır.

Kendini sına

1. Salon sahnesinde Şükrü'nün mutfağa gitmesi neden ilişkiyi kapatan bir geri çekilme değil?
2. Koridor sahnesinin ilk taslağında Cemil'in geri çekilmesi neden işe yaramıyor?
3. Yeniden yazımda Cemil'in geri çekilmesinin işlevi nedir?

Yanıtlar

1. Çünkü mutfaktan bir davet geliyor: «Çay demleyeceğim. İçeceksen otur.» Şükrü konuyu kapatıyor ama Kerem'in gitmesini istemiyor; cevap vermeyecek, ama yanında kalmasına yer açıyor.
2. Çünkü geri çekilmesini açıklıyor: aile meselesi, haddim değil, hatıraya saygısızlık. Bu açıklama geri çekilmeyi bir nezaket konuşmasına çeviriyor; Erol «Anlıyorum» diyor ve hiçbir şey kalmıyor.
3. Korumak. Cemil bildiğini söylemiyor, ama tek bir hatıra bırakıyor: babanın pencerenin önünde kızını beklediği. Sonra açıklamadan fotokopiye dönüyor ve Erol'u o cümleyle koridorda bırakıyor.

Sonraki derse köprü

Erol'un hikâyesini koridorda dinledik ve ona hak verdik; Nesrin'in hikâyesini dinledik ve ona da hak verdik. Bir kavgada yazar bir tarafı tutunca, karşı tarafın en güçlü argümanını yazamaz ve sahne bir vaaza dönüşür. İki tarafı da haklı kılan bir sahne kurmak, sıradaki dersin konusu: iki haklı.