Tırmanma

Açılış

Bir merdiven düşünün. Her basamak bir öncekinden biraz daha yüksekte. İnsan bir basamak çıktığında geri inebilir; iki basamak çıktığında da. Ama bir yerde, merdivenin bir noktasında, arkasındaki basamaklar çöker. Artık geri inmek mümkün değildir. Ya devam edecek ya da olduğu yerde kalacaktır.

İyi bir kavga sahnesi böyle bir merdivendir. Küçük bir şeyle başlar: bir gecikme, bir rapor, bir söz. Sonra bir basamak yükselir: bu tek bir gecikme değil, hep böylesin. Sonra bir basamak daha: bu yalnız bugün değil, yıllardır. Ve bir yerde biri, söylenmemesi gereken şeyi söyler. O söz söylendikten sonra iki insan arasındaki hiçbir şey eskisi gibi olamaz.

Kötü yazılmış kavga sahneleri ya merdiveni hiç çıkmaz, aynı basamakta dönüp durur, ya da merdiveni tek adımda atlar, ilk replikte en tepeye fırlar. İkisinde de seyirci tırmanışı yaşamaz. Bu ders bir kavgayı basamaklara bölmeyi ve her basamakta neyin değiştiğini görmeyi öğretiyor.

Tek fikir

Tırmanma, bir kavganın birbirinden ayrı basamaklarla yükselmesidir. Her basamakta bir şey geri alınamaz biçimde söylenir ve kavganın konusu bir öncekinden daha büyük, daha kişisel, daha eski hâle gelir.

Kavram

Tırmanma ses yüksekliğinin artması değildir. Bir kavga fısıltıyla da tırmanabilir; tırmanan şey sesin değil, söylenenin ağırlığıdır. Her basamakta kavga dört yönden birinde büyür.

Birincisi kapsam. Tek bir olaydan bir örüntüye geçilir. «Bugün geç kaldın» bir olaydır. «Hep geç kalıyorsun» bir örüntüdür. «Sen hiçbir şeye zamanında gelmedin» ise bir hayattır. Kapsam büyüdükçe kavganın konusu daha az savunulabilir hâle gelir.

İkincisi zaman. Bugünden geçmişe gidilir. Bir kavga şimdiki bir meseleyle başlar, sonra dünü, geçen yılı, çocukluğu açar. «Annemin cenazesinde de böyleydin.» Geçmişe giden her adım, kavgaya yeni bir ağırlık ekler ve yeni bir yarayı açar.

Üçüncüsü hedef. Yapılandan olunana geçilir. «Raporu okumadın» bir eylemi eleştirir. «Sen hiçbir şeyi okumazsın» bir alışkanlığı. «Sen zaten hiçbir şeyi umursamayan birisin» bir kişiliği. Hedef davranıştan kimliğe kaydığında, kavga bir anlaşmazlık olmaktan çıkar ve bir saldırıya dönüşür.

Dördüncüsü taraflar. Kavgaya üçüncü bir kişi çağrılır: «Babam da böyle derdi», «Herkes senin ne olduğunu biliyor». Ya da kavga bir ilişkinin geleceğine bağlanır: «Bu evde bir daha adımı anma.» Tarafların genişlemesi ya da ilişkinin kendisinin bahse konması, kavgayı tek bir sahnenin ötesine taşır.

Bir kavga her basamakta bu yönlerden birinde ya da birkaçında büyür. İyi bir tırmanmada her basamak bir öncekinin cevabından doğar. Bir karakter bir şey söyler, karşısındaki onu bir basamak yukarı taşıyarak cevap verir, ilki de bir basamak daha. Tırmanma bir çekişmedir: iki kişi sırayla merdiveni çıkar.

Geri alınamaz söz bir kavganın zirvesidir. Bir sırrın açılması, bir suçlamanın en ağır hâli, bir ilişkinin bitirilmesi. Bu sözün ardından gelen sessizlik, çoğu zaman sözün kendisi kadar önemlidir: iki karakter de ne söylendiğini anlar. Bu söz genellikle bir kez söylenir. İkinci kez söylenirse gücünü kaybeder.

Tırmanmanın iki yaygın hatası var. Birincisi düz çizgi: kavga aynı basamakta döner, aynı suçlamalar başka kelimelerle tekrarlanır, ses yükselir ama ağırlık artmaz. Seyirci bir süre sonra sıkılır. İkincisi sıçrama: kavga ilk replikte en tepeye çıkar. Biri hemen en ağır şeyi söyler ve sahnenin gidecek yeri kalmaz. Ayrıca bu sıçrama inandırıcı değildir; gerçek hayatta insanlar en ağır sözlerine çoğu zaman basamak basamak varır.

Bir kavgayı yazmadan önce basamaklarını planlamak yararlıdır. Üç ya da dört basamak çoğu sahne için yeterlidir. Her basamak için bir soru: bu basamakta kavga hangi yönde büyüyor? Kapsam mı, zaman mı, hedef mi, taraflar mı? Ve son basamak için: geri alınamaz söz ne?

Sahnede

Kalem Odası. Ayın on yedisi. Yılmaz miras davasının duruşması bitti, dava yine ertelendi; bilirkişinin ek raporunda baba evine biçilen değer tartışmalı. Koridorda Erol Yılmaz ile kız kardeşi Nesrin, yıllar sonra ilk kez karşı karşıya. Cemil Efendi koridorun ucunda.

İki sürüm

Son Sefer. Durak kahvesi, akşam. Rıfat, sabah ilk seferini on iki yıldır yapan şoför, Kerem'in Nazmi'ye kendi adını kullanarak yalan söylediğini öğrenmiş. Kerem çay içiyor. Rıfat içeri giriyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Tırmanma, bir kavganın ayrı basamaklarla yükselmesidir; ses değil, söylenenin ağırlığı tırmanır.
2. Her basamakta kavga dört yönden birinde büyür: kapsam, zaman, hedef, taraflar.
3. İyi bir tırmanmada her basamak bir öncekinin cevabından doğar; iki karakter sırayla merdiveni çıkar.
4. Zirvede geri alınamaz söz durur; bir kez söylenir ve ardından gelen sessizlik onu taşır.
5. İki yaygın hata: aynı basamakta dönmek ve ilk replikte tepeye sıçramak.

Kendini sına

1. Koridor sahnesinde üçüncü basamakta kavga hangi yönde büyüyor?
2. Kahve sahnesinin ilk taslağı neden tırmanmıyor?
3. Rıfat'ın «Seksen yedide ne oldu, sor» sözü neden geri alınamaz?

Yanıtlar

1. Hedefte. Nesrin Erol'un davranışından kişiliğine geçiyor, «bedava oturdun» diyerek onu bir asalak gibi gösteriyor. Erol da aynı yönde, daha ağır bir sözle cevap veriyor: babasının altını değiştirdiğini hatırlatıyor.
2. Çünkü ilk replikte en tepeye sıçrıyor: bağırma, tehdit, kovma. Sonraki replikler aynı basamakta dönüyor ve hiçbir yeni şey söylenmiyor; ses yüksek kalıyor ama ağırlık artmıyor.
3. Çünkü kavgayı Kerem ile Rıfat arasından çıkarıp Kerem ile ustası arasına taşıyor. Şükrü'nün kimseye söylemediği bir geçmişe dokunuyor ve Kerem artık bu soruyu bilmeden yaşayamaz.

Sonraki derse köprü

Koridorda Nesrin sözünü söyleyip merdivenlere yürüdü. Kahvede Rıfat kapıdan çıktı. İkisi de kavganın en tepesinde bir şey yaptı: gitti. Gitmek, susmak, konuyu kapatmak bir kavgadan kaçış gibi görünür, ama çoğu zaman kavganın en güçlü hamlesidir. Sıradaki ders geri çekilmeyi bir çatışma hamlesi olarak ele alıyor.