Statünün dil işaretleri

Açılış

Bir yazar, iki karakterin konuştuğu bir sahne yazmış ve bir okura veriyor. Yazarın niyeti açık: sahnede kocası karısını eziyor. Okur sahneyi bitiriyor ve şunu söylüyor: «Bence karısı onu parmağında oynatıyor.» Yazar şaşırıyor. Sahneyi yeniden okuyor. Koca bağırıyor, sert kelimeler kullanıyor, kapıyı çarpıp çıkıyor. Nasıl olur da okur tersini görür?

Okurun gördüğü şeyi saymak mümkün. Sahne boyunca konuyu hep kadın açmış. Soruları hep kadın sormuş; koca hep cevap vermiş, kendini açıklamış. Koca iki kez «Öyle demek istemedim» demiş. Kadın kocasını bir kez bile beklememiş, ama koca iki kez kadının bir şeyi bitirmesini beklemiş. Bağırmak, sert kelimeler ve çarpılan kapı birer gürültü. Ama güç, gürültüde değil bu küçük işaretlerde duruyordu.

Bu ders o işaretleri saymayı öğretiyor. Bir sahnenin kimden yana olduğunu sezgiyle değil, sayarak görmek: konuyu açan, soruyu soran, bekletilen, özür dileyen. Sayım bittiğinde elinde sahnenin güç haritası olur. Ve bazen, o haritanın senin niyetinle uyuşmadığını görürsün.

Tek fikir

Bir sahnenin gücü, sesin yüksekliğinde değil, sayılabilir küçük işaretlerde durur: konuyu seçmek, soru sormak, bekletmek, özür dilemek. Bunları saymak, sahnenin güç haritasını çıkarır.

Kavram

Statü işaretlerinin sayılabilir olanları, bir sahneyi incelerken en çok işe yarayanlardır. Burada yedi tanesini ele alacağız. Her biri bir soru olarak sorulabilir ve her soru için karakterlere birer çentik atılabilir.

Birincisi konu. Konuyu kim açıyor, kim değiştiriyor? Konuşmanın neyle ilgili olacağına karar veren, konuşmanın sahibidir. Bir karakterin açtığı konu kabul edilmiyor ve öbürü başka bir konuya geçiyorsa, bu güçlü bir hamledir.

İkincisi soru. Soruların yönü hangi taraftan öbürüne doğru? Soru soran çoğu zaman konuşmayı yönlendirir; cevap veren, kendini açmak zorunda kalır. Ama burada bir ayrım var: bir sorgunun sorusu ile bir iznin sorusu aynı değildir. «Dün gece neredeydin?» yukarıdan sorulur. «Bir şey sorabilir miyim?» aşağıdan sorulur. Soruları sayarken bu ikisini ayrı sütunlara yazmak gerekir.

Üçüncüsü bekletme. Kim kimi bekletiyor? Bir cevabın gecikmesi, araya giren bir iş, bir telefona bakılması, bir cümlenin bitirilmesi: bunlar birinin zamanının ötekinin zamanından daha değerli olduğunu gösterir. Bekletilen, alttadır.

Dördüncüsü özür ve açıklama. Kim özür diliyor, kim kendini açıklıyor? «Kusura bakma», «öyle demek istemedim», «çünkü şöyle oldu»: bunlar konuşanı aşağı çeker. Kendini açıklamayan, açıklamaya ihtiyaç duymayan karakter yukarıda durur.

Beşincisi hitap. Kim kime adıyla, kim unvanıyla, kim hiç hitap etmeden konuşuyor? Birine adıyla seslenmek yakınlık kurabilir, ama karşıdaki «Bey» ya da «Hanım» bekliyorsa bir üstlük de kurabilir. Bir karakter karşısındakinin unvanını kullanıp kendi adının kullanılmasına izin veriyorsa, hitap tek yönlüdür ve bir hiyerarşi kurar.

Altıncısı kesinti. Kim kimin sözünü kesiyor? Söz kesmek, karşıdakinin söyleyeceğinin dinlenmeye değmediğini gösterir. Kesilen ve itiraz etmeyen, alttadır. Ama söz kesmenin tek nedeni üstünlük değildir; heyecan, korku ya da yakınlık da söz kestirir. Sayarken bunun hangisi olduğunu not etmek gerekir.

Yedincisi son söz. Sahnenin ya da bir tartışmanın son sözünü kim söylüyor? Son söz, konuşmanın kapısını kapatma hakkıdır.

Bu sayımın iki kullanımı var. Birincisi teşhis: yazdığın bir sahnenin istediğin gibi okunup okunmadığını görmek. Bir karakteri güçlü göstermek istiyorsan ama sayım onu hep cevap veren, hep açıklayan biri olarak gösteriyorsa, sahne senin niyetine karşı çalışıyordur. İkincisi tasarım: bir sahneyi yazmadan önce kimin hangi işaretleri taşıyacağına karar vermek.

Sayım mekanik değildir. Bir karakter on soru sorup yine de alt konumda kalabilir, eğer soruları izin soruları ise. Bir karakter tek bir özür dileyip yine de üstte kalabilir, eğer özrü alaycı ise. Bu yüzden her işaret bağlamıyla birlikte okunur. Ama sayım, sezginin kaçırdığını yakalar ve yazarı «Bu soru gerçekten ne yapıyor?» diye düşünmeye iter.

Son olarak, haritanın kendisi değişebilir. Bir sahnenin ilk yarısında bir karakterin taşıdığı işaretler ikinci yarıda öbürüne geçebilir. Bu yüzden sayımı bazen sahnenin tamamı için değil, iki yarısı için ayrı ayrı yapmak gerekir. İki yarı arasındaki fark, sahnede neyin değiştiğini gösterir.

Sahnede

Son Sefer. Cuma gecesi, İstanbul. Sevgi mutfakta, telefonu kulağında. Pazartesi babasının kardiyoloji randevusu var ve pazar günü Rize'ye gitmesi gerekiyor. Kocası Kaan iş seyahatinde, otelden arıyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Sabah. Avukat Tuna Bey, bir dosyanın fotokopisini istemek için kaleme geliyor. Masada yalnız Ozan var. Yazarın niyeti şu: Tuna Bey deneyimli bir avukat, Ozan ilk haftasında bir kâtip, ama Ozan kalemin kuralını biliyor ve geri adım atmıyor. Sahne Ozan'ın üstte kalmasını istiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Statü, sayılabilir işaretlerde durur: konu, soru, bekletme, özür ve açıklama, hitap, kesinti, son söz.
2. Bu işaretleri karakter karakter saymak, sahnenin güç haritasını çıkarır.
3. Sorgunun sorusu ile iznin sorusu farklıdır; ilki konuşanı yükseltir, ikincisi indirir.
4. Sayım bağlamla okunur, ama sezginin kaçırdığını yakalar ve niyet ile sayfa arasındaki uyumsuzluğu gösterir.
5. Güç, ses yüksekliğiyle ya da kabalıkla değil, bu işaretlerle kurulur.

Kendini sına

1. Telefon sahnesinde Sevgi'nin «Kaan, babam» repliği neden ağır geliyor?
2. Kalem Odası sahnesinin ilk taslağında yazarın niyeti neden gerçekleşmiyor?
3. «Olur mu?» sorusu, soru sormanın statüyü yükselttiği kuralına neden uymuyor?

Yanıtlar

1. Çünkü haritada tek başına duran bir çentik. Sahne boyunca Sevgi konuyu bir kez açabiliyor, sorulara cevap veriyor, kendini açıklıyor ve özür diliyor. «Kaan, babam» onun ilk ve tek açıklamasız repliği: bir hitap ve bir ad, hiçbir gerekçe yok.
2. Çünkü Ozan kuralı uyguluyor ama her işaretiyle aşağıda duruyor: iki kez özür diliyor, kendini uzun uzun açıklıyor ve sonunda «Olur mu?» diye izin istiyor. Konuyu Tuna açıyor, son sözü de Tuna söylüyor. Sayım Tuna'yı gösteriyor.
3. Çünkü bir izin sorusu. Konuşmayı yönlendirmiyor, karşıdakinin onayını istiyor. Sorgu soruları konuşanı yükseltir; izin soruları konuşanı indirir.

Sonraki derse köprü

Kalem Odası sahnesinde ilk haftasındaki bir kâtip, deneyimli bir avukatı bir saatin önünde durdurdu. Ozan'ın unvanı Tuna'nınkinden aşağıda, ama o an onundu. Kurumun verdiği güç ile o anda kazanılan güç arasındaki bu fark, bir hâkimin bir mübaşir tarafından susturulabileceği anlara kadar gidebilir. Sıradaki ders bu farkı, kurumsal güç ile anlık gücü ele alıyor.