Kurumsal güç ile anlık güç

Açılış

Bir uçak kalkmak üzere. Kabinin ön sırasında büyük bir şirketin genel müdürü oturuyor; telefonda konuşuyor, bir anlaşmayı bitirmeye çalışıyor. Bir kabin görevlisi yanına gelip telefonu kapatmasını istiyor. Genel müdür eliyle «bir dakika» işareti yapıyor. Görevli aynı cümleyi bu kez daha yavaş ve daha yüksek sesle tekrar ediyor. Uçağın kapısı kapanmış, kimse bir yere gidemiyor ve bu kabinde o an kimin sözünün geçtiğini herkes biliyor. Genel müdür telefonu kapatıyor.

Genel müdürün bin kişilik bir şirketi var. Görevlinin bir unvanı bile yok, sadece bir yaka kartı. Ama o kabinde, o anda, kuralları görevli koyuyor. Uçak indiğinde her şey eski yerine dönecek. Ama bu birkaç saniyede iki güç birbirine çarptı: birinin kurumdan gelen gücü, ötekinin o anın kendisinden gelen gücü.

Diyalog sahnelerinin en canlı anlarından bazıları bu çarpışmalardan doğar. Unvanı yüksek olanın sahnede ezildiği, kimsenin dikkat etmediği birinin bir anda herkesi susturduğu anlar. Bu ders bu iki gücü ayırmayı ve anlık gücün nereden geldiğini görmeyi öğretiyor.

Tek fikir

Kurumsal güç unvandan, anlık güç o anın ihtiyacından gelir. Sahnede sözü geçen, çoğu zaman o an neye ihtiyaç duyulduğunu elinde tutandır.

Kavram

Kurumsal güç sabittir. Bir hâkim duruşma salonuna girdiğinde de hâkimdir, çıktığında da. Bir müdür bir toplantıda da müdürdür, koridorda da. Bu güç sahnede görünür olmak zorunda değildir; herkes onu bilir. Ama bilinmesi, her an işlemesi anlamına gelmez.

Anlık güç ise sahnede doğar. Kaynakları birkaç tanedir ve bir yazar için bunları tanımak işe yarar.

Birincisi bilgi. O anda gerekli olan bir şeyi bilen kişi, bilmeyenden güçlüdür. Bir mübaşir, salonda bekleyen yaşlı bir kadının işitme güçlüğü çektiğini biliyorsa ve hâkim bilmiyorsa, o an mübaşirindir.

İkincisi bir şeyin anahtarı. Bir işlemin yürümesi için birinin imzası, onayı, varlığı gerekiyorsa, o kişi bir süreliğine işlemin sahibidir. Bir imza atılmadan noter işlemi bitmez; bir anahtar verilmeden kapı açılmaz.

Üçüncüsü mekân. Birinin kendi alanı, kendi evi, kendi tezgâhı ona güç verir. Kendi mutfağındaki bir aşçı, oraya giren bir patrondan daha rahat davranır.

Dördüncüsü zaman. Acelesi olan, acelesi olmayana karşı zayıftır. Birinin bir uçağı, bir randevusu, bir son tarihi varsa, onu bekletebilen kişi o an güçlüdür.

Beşincisi beden ve duygu. Ağlayan bir çocuk, öfkelenen bir yaşlı, sahneye giren hasta biri, kendi isteği olmadan bir anda herkesin dikkatini toplar ve sahnenin akışını değiştirir.

Bu iki güç arasındaki gerilim, dramanın sevdiği malzemelerden biridir, çünkü seyirci kurumsal gücü önceden bilir ve bir beklenti kurar. Hâkimin konuşacağını, müdürün karar vereceğini, patronun son sözü söyleyeceğini bekler. Anlık güç bu beklentiyi kırdığında sahne canlanır.

Ama bu kırılmanın bir kuralı var: anlık güç kazanılmalıdır. Bir mübaşir hâkimi sebepsiz yere susturursa, bu yazarın bir oyunu gibi görünür ve inandırıcı olmaz. Anlık gücün o anda nereden geldiği, yani bilgi mi, anahtar mı, mekân mı, zaman mı, sahnede görünür olmalı ya da en azından okur için açık olmalıdır. Mübaşir hâkimi susturuyorsa, okur bunun neden mümkün olduğunu anlamalıdır.

İkinci bir nokta: kurumsal güç anlık bir yenilgiden sonra genellikle geri döner. Uçaktaki genel müdür indiğinde yeniden genel müdür olur. Bu dönüş de sahnenin bir parçasıdır. Kurumsal gücü olan biri, ezildiği bir anın ardından nasıl davranıyor? Kızıyor mu, intikam mı alıyor, yoksa geri adım atmayı mı biliyor? Bu cevap, o karakterin kim olduğunu söyler. Büyük bir yetkinin sahibinin küçük bir anlık yenilgiyi kabul edebilmesi, onu bir zorbaya değil bir insana dönüştürür.

Son olarak, bu iki güç her zaman çatışmaz. Bazen kurumsal güç anlık gücü tanır ve ona yer açar. Bir hâkim, mübaşirinin bildiği bir şeyi dinlemeyi seçebilir. Bu seçim de bir statü hamlesidir: güçlü olan, gücünü bir anlığına bırakarak daha güçlü görünebilir.

Sahnede

Kalem Odası. Duruşma salonu, sabah. Gülsüm Demir'in kiracı davası. Gülsüm Hanım yetmiş yaşlarında, emekli maaşı kiradan gelen parayla tamamlanıyordu. Davacı olarak dinlenen Gülsüm Hanım, kürsünün önündeki sandalyede oturuyor; hâkim bey ona bir soru soruyor. Cemil Efendi kapının yanında ayakta.

İki sürüm

Son Sefer. Cuma sabahı, noter. Plakanın devri için Şükrü, Kerem ve noterin kâtibi masada. Kâtibin önünde sıra bekleyen başka işler var ve acelesi var.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Kurumsal güç unvandan ve makamdan gelir; sahneden önce vardır ve sonra da sürer.
2. Anlık güç o anın ihtiyacından doğar: bilgi, bir şeyin anahtarı, mekân, zaman, beden ve duygu.
3. Anlık güç kazanılmalıdır; kaynağı sahnede ya da okurun zihninde açık olmalıdır.
4. Kurumsal güç anlık bir yenilgiden sonra genellikle geri döner; karakterin bu yenilgiye verdiği cevap onu tanımlar.
5. Kurumsal güç, anlık gücü tanıyıp ona yer açarak da güçlü kalabilir.

Kendini sına

1. Duruşma salonu sahnesinde Cemil'in anlık gücü nereden geliyor?
2. Noter sahnesinin ilk taslağında Şükrü'nün gücü neden inandırıcı değil?
3. Hâkim, Cemil'in sözünü kabul ettiğinde gücünü kaybediyor mu?

Yanıtlar

1. Bilgiden. Koridorda Gülsüm Hanım'ın sol kulağından duymadığını fark etmiş; hâkim bunu bilmiyor ve o anda sahnenin ihtiyacı tam da bu bilgi.
2. Çünkü gücü bir kaynaktan değil sesinden geliyor. Masaya vuruyor ve bağırıyor; kâtip de gerçekçi olmayan bir hızla çöküyor. Şükrü'nün ne okumak istediği de belli değil, isteği bir inattan ibaret.
3. Hayır. Sertliğini geri çekiyor ama kararı yine o veriyor: Cemil'e yanına oturmasını ve soruyu tekrar etmesini emrediyor. Kurumsal gücü, Cemil'in bilgisine yer açan bir talimata dönüşüyor.

Sonraki derse köprü

Noter masasında dengenin döndüğü yer, Şükrü'nün «Bas» dediği an gibi görünüyor. Ama o tek kelimeyi mümkün kılan, ondan önce gelenlerdi: silinen gözlük, «Var» cevabı, üçüncü maddenin okunması. Bir sahnede statünün döndüğü repliği bulmak ve onu hazırlayan replikleri geriye doğru izlemek, sıradaki dersin işi: statü kayması.