Statü nedir?

Açılış

Bir hastane bekleme salonu. Emekli bir albay sırasını bekliyor. Yanına genç bir hemşire geliyor, elindeki listeye bakmadan «Ahmet Bey, buyurun» diyor ve yürümeye başlıyor. Albay kalkıyor, peşinden gidiyor. Kapıda hemşire durup «Ayakkabılarınızı burada çıkarın» diyor. Albay eğilip ayakkabılarını çıkarıyor. Bu iki dakikada albayın rütbesi hiçbir şeyi değiştirmedi. Hemşire önden yürüdü, konuşmayı başlattı, talimat verdi, beklemedi. Albay takip etti.

Şimdi aynı salonu düşünün, ama bu kez albay başka biri. Hemşire adını söylediğinde başını hemen kaldırmıyor. Gazetesinin sayfasını bitiriyor. Kalkarken acele etmiyor. Kapıda «Ayakkabılarınızı burada çıkarın» denince bir an hemşireye bakıyor, sonra yavaşça eğiliyor. Aynı talimata uyuyor, ama bu kez hemşire bekliyor.

İki sahnede de kimse kimseye kaba davranmadı. İki sahnede de albay aynı şeyi yaptı. Değişen, iki insan arasında o anda oynanan bir şey: kimin beklediği, kimin önden yürüdüğü, kimin kime baktığı. Bu dersin konusu bu oyun. Tiyatroda ona statü deniyor ve diyalogda neredeyse her replik onu biraz yukarı ya da biraz aşağı itiyor.

Tek fikir

Statü bir unvan değil, iki kişi arasında her an oynanan bir şeydir. Her replik, konuşanın statüsünü karşıdakine göre biraz yükseltir ya da biraz alçaltır.

Kavram

Bu kavramı tiyatroya taşıyan kişi, İngiliz tiyatro eğitmeni Keith Johnstone. Londra'daki Royal Court Tiyatrosu'nda yazar ve oyuncu atölyeleri yönetirken, doğaçlama sahnelerin neden kimi zaman canlandığını, kimi zaman sönük kaldığını araştırdı. Bulduğu cevaplardan biri statüydü.

Johnstone'un ayrımının özü şu: toplumsal statü ile oynanan statü aynı şey değildir. Toplumsal statü kişinin konumudur: hâkim, müdür, albay, patron. Oynanan statü ise o kişinin bir konuşmanın içinde nasıl davrandığıdır. Bir hâkim bir sahnede düşük statü oynayabilir; bir mübaşir yüksek. Dramayı ilginç kılan çoğu zaman bu ikisinin arasındaki boşluktur.

Bir karakter statüsünü iki yoldan yükseltebilir: kendini yükselterek ya da karşıdakini indirerek. Aynı biçimde iki yoldan alçaltabilir: kendini indirerek ya da karşıdakini yükselterek. Bir övgü karşıdakini yükseltir ve konuşanı biraz aşağıya çeker. Bir düzeltme karşıdakini indirir ve konuşanı biraz yukarı taşır. Bir özür konuşanı indirir. Bir emir konuşanı yükseltir.

Sayfaya düşen statü işaretleri vardır. Yüksek statü oynayan biri çoğu zaman konuşmaya başlamak için izin beklemez, sözünü bitirir, cümleleri kısa ve tamamlanmıştır, göz temasını tutar, karşısındakini bekletir, hitabı kendisi seçer, kendini açıklamaz. Düşük statü oynayan biri ise cümleye tereddütle başlar («şey», «acaba», «ee»), özür diler, kendini açıklar, karşısındakinin onayını sorar, sözü bırakır, kesilir, bekler.

Bu işaretlerin bir kısmı replikte, bir kısmı eylem satırında durur. Göz temasının tutulması, başın sabit kalması, alanın kullanılması, yani birinin koltuğa yayılması ya da kapı eşiğinde durması, sayfada eylem satırına düşer. Bir yazar bunların hepsini yazmak zorunda değildir; oyuncu ve yönetmen kendi işaretlerini bulur. Ama repliğin kendisi, kelime seçimiyle, uzunluğuyla, tamamlanmış ya da yarım kalmış olmasıyla bir statü taşır ve bu yazarın işidir.

Düşük statü zayıflık değildir. Bu, belki de kavramın en kullanışlı yüzü. Düşük statü oynayan karakter istediğini çoğu zaman bu yoldan alır: karşıdakini yükselterek, onun kendini cömert hissetmesini sağlayarak. Bir garson, bir satış elemanı, bir dilekçe veren vatandaş düşük statü oynayarak çok şey kazanabilir. Yüksek statü oynayan bir karakter ise bunun bedelini ödeyebilir: inatçı, yalnız, sevilmeyen biri olabilir.

Statü, komedinin de ana malzemelerinden biridir. Kendini yükseltmeye çalışan birinin bir anda aşağı düşmesi, seyirciyi güldüren en eski olaylardan biridir. Bir müdürün kibirli bir konuşma yaparken kapı koluna takılması, bir patronun çalışanından bir şey öğrenmek zorunda kalması. Dramada aynı mekanizma acı verir: yükselmiş birinin düşüşü trajik olur.

Son olarak: statü sürekli oynanır. İki insan konuşurken statü hiç durmaz, her replikte biraz kayar. Bir sahnenin statü açısından «durgun» olduğu çok az an vardır. Bu yüzden statü, bir diyalog yazarına her replik için sorabileceği bir soru verir: bu replik konuşanı yükseltiyor mu, alçaltıyor mu?

Sahnede

Son Sefer. Garaj, öğleden sonra. Hamdi'nin oğlu Volkan, dolmuşu ve plakayı görmeye gelmiş. Plakanın Kerem'e gideceğini biliyor, ama bir fiyat soruyor. Şükrü motoru silerken arkasında beliriyor.

İki sürüm

Son Sefer. Kerem, plakanın devri için gereken sigorta poliçesini yaptırmak üzere bir sigorta acentesinde. Karşısında masada acentenin çalışanı Gülay Hanım. Kerem bir indirim istiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Statü bir unvan değil, iki kişi arasında her an davranışla oynanan bir konumdur.
2. Toplumsal statü ile oynanan statü farklıdır; dramanın çoğu bu boşluktan doğar.
3. Statü bir tahterevalli gibi işler: biri yükselirken öbürü alçalır.
4. Tereddüt, özür, açıklama, bekletme, hitap ve susuş repliklerde statü taşır.
5. Düşük statü zayıflık değil, çoğu zaman bir taktiktir.

Kendini sına

1. Garaj sahnesinde Şükrü'nün statüsü hangi anda yükselmeye başlıyor ve bunu nasıl yapıyor?
2. Sigorta acentesi sahnesinin ilk taslağında Kerem'in sorunu ne?
3. Bir karakterin toplumsal statüsü yüksek olduğu halde sahnede düşük statü oynamasının bir örneğini ver.

Yanıtlar

1. Faturayı soran soruya cevap vermediği anda. Susup bezi katlayarak Volkan'ı bekletiyor ve onu soruyu tekrar etmeye zorluyor. Ardından kaputu yavaşça kapatıyor, Volkan'ın babasıyla ilgili bir hatırayı anlatıyor ve son olarak bir emir veriyor.
2. Statüsü replikten repliğe rastgele değişiyor: bir an özür diliyor, bir an kabaca emrediyor. Yazar bir seçim yapmamış; Kerem tutarlı bir karakter olarak okunmuyor ve Gülay'ın reddi bu yüzden kolay.
3. Hastane salonundaki albay: emekli bir subay, ama genç hemşirenin önden yürüdüğü, talimat verdiği ve beklemediği iki dakikada onun peşinden giden, ayakkabısını çıkaran kişi o.

Sonraki derse köprü

Garajda statünün el değiştirdiği anı birçok işaretten okuduk: kim bekletti, kim tekrar etmek zorunda kaldı, hitabı kim seçti. Bu işaretleri sayılabilir hale getirmek mümkün. Bir sahnede konuyu kimin seçtiğini, kimin soru sorduğunu, kimin bekletildiğini ve kimin özür dilediğini saymak, o sahnenin güç haritasını çıkarır. Sıradaki ders statünün dil işaretlerini bu sayım üzerinden ele alıyor.