Taktik fiilleriyle işaretlemek

Görev

Bu atölyede kendi yazdığın bir sahneyi yeniden yazmayacaksın; önce onu işaretleyeceksin. Masaya ilk sahneni koy. Daha önce yazdığın, iki kişinin konuştuğu, birinin ötekinden bir şey istediği o sahne. Elinde yoksa, bu atölye için yeni bir tane yaz: on beş ile yirmi beş replik arası, iki karakter, tek bir istek.

İşaretleme şöyle yapılır. Her repliğin yanına, sayfanın kenarına, tek bir fiil yaz. Bu fiil, konuşan karakterin o replikle karşısındakine ne yaptığını söylemeli. Ne söylediğini değil, ne yaptığını. «Soruyor», «anlatıyor», «cevap veriyor» bu iş için yaramaz; bunlar konuşmanın biçimini anlatır, karşıdakine yöneleni değil. Fiil, karşıdakini nesne alan geçişli bir fiil olmalı: onu yumuşatıyor, onu sıkıştırıyor, onu utandırıyor, onu oyalıyor, onu övüyor, onu korkutuyor, onu kandırıyor. Cümleyi kafanda «Ben seni …» diye kur. «Ben seni soruyorum» olmuyor; «Ben seni sıkıştırıyorum» oluyor.

Bu çalışmanın oyunculuk eğitiminde bir karşılığı var. İngiliz tiyatrosunda oyuncuların «actioning» dediği yöntemde her repliğe böyle bir geçişli fiil yazılır ve oyuncu repliği o fiili oynayarak söyler. Biz aynı aracı yazar masasında kullanacağız: fiiller sahnenin nerede hareket ettiğini, nerede yerinde saydığını gösterecek.

İşaretlemeyi bitirince fiil sütununa yukarıdan aşağıya bak. Aynı fiilin ya da çok yakın iki fiilin art arda geldiği yerleri bul. Karakter orada yol değiştirmemiş; aynı hamleyi iki kez, üç kez yapıyor. Bu tekrarların bir kısmı bilinçli olabilir: bir ısrar sahnesi ısrarın kendisini göstermek isteyebilir. Ama çoğu zaman tekrar, yazarın karakterin bir sonraki adımını henüz bulmadığının işaretidir.

Tekrar eden her grubu kısalt. Kural basit: aynı fiili taşıyan art arda repliklerden en güçlüsünü bırak, öbürlerini at ya da birleştir. Sonra karşıdakinin cevaplarına bak: atılan replikle birlikte, ona verilen cevap da gereksiz kalmış olabilir.

Son olarak kısalmış sahneyi yeniden işaretle. Fiil sütunu artık her satırda ya da her iki üç satırda bir değişiyor olmalı. Değişmiyorsa, bir yerde bir taktik daha eksik demektir.

Örnek çözüm

Görevi Son Sefer'in bir sahnesiyle yapalım. Çarşamba akşamı. Hacer abla kapıyı çalıyor; elinde kocasının tansiyon aleti var. Sevgi'nin dün telefonda Şükrü'nün ilaçlarına bakmasını istediğini, kendisinin de «çekmecelerini karıştırmam» dediğini hatırlıyoruz. Hacer çekmeceleri karıştırmayacak, ama tansiyonu ölçmek istiyor. Şükrü istemiyor.

İlk taslak

Hatayı bul

Aşağıda aynı görevi yapan bir öğrencinin işaretlediği sahne var. Öğrenci fiilleri replik sonuna köşeli parantez içinde eklemiş ve tekrar bulamadığı için sahnede kesecek bir şey olmadığına karar vermiş. Oku ve sorunu bul.

Teslim

Rubrik

İşaretlemeni ve yeniden yazımını bu ölçütlerle değerlendir.

1. Fiilin cinsi. Zayıf: fiillerin çoğu konuşmanın biçimini anlatıyor (soruyor, açıklıyor) ya da bir hâli (merak ediyor). Yeterli: fiillerin çoğu karşıdakini nesne alıyor. Güçlü: her fiil «Ben seni …» cümlesine oturuyor ve oyuncunun oynayabileceği bir hamleyi adlandırıyor.
2. İki sütun. Zayıf: yalnız isteyen karakteri işaretlemişsin. Yeterli: iki karakteri de işaretlemişsin. Güçlü: karşıdakinin fiilleri de değişiyor ve isteyen karakterin taktik değişimlerinin nedenini gösteriyor.
3. Tekrar avı. Zayıf: tekrar bulmadın ya da bulduğun tekrarları olduğu gibi bıraktın. Yeterli: tekrarları bulup kısalttın. Güçlü: kısaltırken tekrarın taşıdığı tek yeni bilgiyi koruyup başka bir yere taşıdın.
4. Kısaltmanın sonucu. Zayıf: sahne kısaldı ama aynı yerde bitiyor. Yeterli: sahne kısaldı ve daha hızlı okunuyor. Güçlü: kısaltma sahneye yeni bir dönüm noktası açtı.
5. Bilinçli tekrar. Zayıf: hiçbir tekrarı sorgulamadan sildin. Yeterli: bıraktığın tekrarlar var ve nedenini biliyorsun. Güçlü: bıraktığın tekrar bir ısrarı ya da bir çaresizliği gösteriyor ve sahnede bu işe yarıyor.

Sonraki derse köprü

Hacer sahnesinin dönüm noktasında bir şey oldu: soru sorma sırası Şükrü'ye geçti. Soru soran, konuyu seçen, karşıdakini bekleten kimse, o anda üstte olandır; ama bunun Şükrü'nün evin sahibi olmasıyla ilgisi yok. Sıradaki modül bu üstlüğü ele alıyor: statünün bir unvan değil, konuşmanın her anında oynanan ve el değiştiren bir şey olduğunu.