Söz bir eylemdir

Açılış

Bir nikâh salonunda memur soruyor ve gelin «Evet» diyor. Bu kelime bir bilgi vermiyor. Gelin bir şeyi anlatmıyor; bir şey yapıyor. O tek heceyi söylediği anda evleniyor. Aynı kelime bir markette söylense hiçbir şey olmaz. Nikâh masasında ise bir hayatı değiştirir.

Bir babanın akşam yemeğinde «Saat dokuz oldu» demesi de öyle. Saati bildirmiyor; herkes saati biliyor. Çocuğa yatma zamanının geldiğini söylüyor, belki de televizyonu kapatmasını. Cümle bir bilgi gibi görünüyor ama bir emir gibi çalışıyor.

Diyalog yazarı için bu fark her şeydir. Taslaklarda karakterler çoğu zaman bilgi alışverişi yapar. Gerçek konuşmada ise insanlar sözle iş görür: söz verir, tehdit eder, özür diler, kovar, affeder. Bu ders sözün bir eylem olduğu fikrini ve onun sahnede nasıl kullanılacağını anlatıyor.

Tek fikir

Bir replik bir şey söylemekle kalmaz, bir şey yapar. Yazar her replikte şunu sormalı: bu söz ne diyor, ne yapıyor ve karşıdakine ne yapıyor?

Kavram

Senaryo Akademisi'nin «Diyalog nedir?» birimi diyaloğu her şeyden önce bir karakter eylemi olarak tanımlıyor: amaç takip etmek, ilişki kurmak ya da bozmak, statü için mücadele etmek. Bu ders o fikri yeniden saymayacak. Onun arkasındaki dil felsefesine inecek ve «diyalog bir eylemdir» cümlesini bir yazarın her replikte kullanabileceği bir sınava çevirecek.

İngiliz filozof John Austin, bin dokuz yüz elli beşte Harvard'da verdiği ve ölümünden sonra bin dokuz yüz altmış ikide kitap olarak yayımlanan derslerinde basit bir gözlemle başladı. Bazı sözler doğru ya da yanlış değildir, çünkü bir şeyi bildirmezler, bir şeyi yaparlar.

Austin'in ilk örnekleri gündelik ve kesindir: nikâhta söylenen «evet», bir gemiye ad verilirken söylenen cümle, bir vasiyetnamede bir saatin kardeşe bırakılması, yarın yağmur yağacağına dair bir iddiaya girmek. Austin'e göre bu cümleleri uygun koşullarda söylemek, yapılan şeyi anlatmak değil, onu yapmaktır. Nikâh masasında «evet» diyen kişi evliliği bildirmiyor, evleniyor.

Austin daha sonra bu ayrımın her söze yayıldığını gösterir. Her söz bir şey söyler ve bir şey yapar. Kitabın sekizinci dersinde bir sözü üç katmanda inceler. İlk katman söylenen şeydir: kelimeler ve anlamları. İkinci katman o sözle yapılan iştir: uyarmak, sormak, emretmek, söz vermek. Üçüncü katman sözün dinleyende doğurduğu sonuçtur: korkutmak, ikna etmek, kızdırmak, rahatlatmak.

Austin'in kendi örneği şudur: «Saldıracak» sözü yalnız bir bilgi olabilir, ama bir uyarı da olabilir. Kelimeleri aynıdır. Hangisi olduğunu kelimeler değil, sözün nasıl kullanıldığı belirler. Bir başka örnekte üç katmanı üç fiille ayırır: biri bir şey «dedi», bir şeyi «savundu», beni bir şeye «ikna etti».

Diyalog yazarı için bu üç katman bir çalışma aracıdır. Bir repliğin yanına üç şey yazılabilir. Ne diyor? Ne yapıyor? Karşıdakine ne yapıyor? Çoğu zaman en ilginç sahneler, bu üçünün birbirinden ayrıldığı yerlerdir.

Bir replik bir bilgi gibi görünüp bir emir olabilir: «Saat beş oldu.» Bir teşekkür gibi görünüp bir kovma olabilir: «Geldiğin için sağ ol.» Bir söz verme gibi görünüp bir kırgınlığı açabilir. Ve aynı edim, karşıdakinde beklenmedik bir sonuç doğurabilir: bir özür kızdırabilir, bir teselli yaralayabilir.

Austin bir şeye daha dikkat çeker: başarımsal sözlerin yerinde ya da boşa düşmüş olabileceğine. Yetkisi olmayan birinin «Sizi evlendiriyorum» demesi boşa düşer. Tutulmayacak bir söz vermek, sözü boşa düşürür. Diyalog için bu da değerlidir. Bir karakterin verdiği söz boşa düşmüşse, örneğin daha önce de tutulmadıysa, karşıdaki karakter onu bir söz olarak değil, bir yük olarak duyar.

Sahnede

Son Sefer. Pazartesi sabahı, otogar. Kerem, Sevgi'yi ve Şükrü'yü getirmiş. Otobüs kalkmak üzere.

İki sürüm

Kalem Odası. Saat beş. Ozan hâlâ masasında. Ertesi sabah annesinin tahlil sonuçları çıkacak.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Her söz bir şey söyler ve bir şey yapar; bazı sözler söylendiği anda bir şeyi yapar: söz vermek, ad koymak, özür dilemek.
2. Bir sözün üç katmanı vardır: söylenen şey, o sözle yapılan iş ve sözün dinleyende doğurduğu sonuç.
3. Aynı kelimeler bağlama göre farklı işler yapabilir: bir bilgi bir emir, bir teşekkür bir kovma olabilir.
4. Daha önce boşa düşmüş bir söz yeniden verildiğinde bir güvence değil, bir yük gibi duyulur.

Kendini sına

1. Başarımsal söz nedir? İki örnek ver.
2. Otogar sahnesinde Sevgi'nin «Söz» demesi Şükrü'de neden ters bir etki yaratıyor?
3. «Annene selam söyle» repliği bir selamın ötesinde ne yapıyor?

Yanıtlar

1. Söylendiği anda bir şeyi yapan sözdür; bir şeyi bildirmez, onu gerçekleştirir. Nikâhta söylenen «evet» ve bir kişinin «Söz veriyorum» demesi buna örnektir.
2. Çünkü Sevgi annesinin hastalığında da bir söz vermiş ve gelememişti; o söz boşa düşmüştü. Aynı edim şimdi bir güvence değil bir hatırlatma gibi duyuluyor: «Söz verince gelmiyorsun.»
3. Bir selam gibi görünüyor ama asıl işi, Meral'in Ozan'ın neden erken gitmesi gerektiğini, annesinin sonuçlarını bildiğini ona söylemek. Meral şefkatini adlandırmadan gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Bu bölümde gerçek konuşmayı seçtik, doğal duyurduk, sıkıştırdık ve sözün bir eylem olduğunu gördük. Sıradaki çözümleme bunları bir arada gösteriyor: bir ailenin telefon konuşmasının kaydından sahneye üç taslakta nasıl gidildiğini adım adım okuyacağız.