Sıkıştırma

Açılış

Bir sahne için yeterli zamanın yoktur. Gerçek hayatta bir babanın kızına yol hazırlığı yaparken söylediği her şey bir saat sürer. Bir müdürün yeni gelen bir kâtibe bir tutanağı öğretmesi bir öğleden sonrayı alır. Bir senaryoda bu sahnelerin her birinin belki bir dakikası, belki yarım sayfası vardır.

Yazar burada bir seçimle karşılaşır. Ya o bir saatin bir parçasını gösterir ve gerisini yok sayar, ya da bir saatin tamamını bir dakikaya sığdırmanın yolunu bulur. İlki çoğu zaman yetmez: seyirci aradan geçen zamanı, yorgunluğu, tekrarı hissetmez. İkincisi diyalog yazarının en gündelik işidir.

Bir önceki derste seçilmiş bir diyaloğun nasıl doğal duyulduğunu gördük. Bu ders bir adım daha ileri gidiyor: uzun bir konuşmanın ağırlığını, kısa bir sahnede nasıl taşıyacağımızı.

Tek fikir

Sıkıştırma, gerçek bir konuşmanın uzunluğunu değil ağırlığını sahneye taşımaktır. İyi sıkıştırılmış bir sahnede seyirci aradan geçen zamanı görmez ama hisseder.

Kavram

Sıkıştırmanın ilk yolu birleştirmedir. Gerçek konuşmada bir soru bir cevap çağırır, o cevap başka bir soru, o soru başka bir cevap. Sahnede birkaç soru ve cevap tek bir replikte toplanabilir. «Gözlüğüm nerede?» «Banyoda.» «Şarj aleti?» «Masada.» dizisi, tek bir repliğe dönüşebilir: «Gözlüğün banyoda, şarj aleti masada.» Birleştirme yalnız zaman kazandırmaz, bir şey de anlatır. Bütün cevapları önceden bilen bir karakter, karşısındakini çok iyi tanıyor demektir.

İkinci yol atlamadır. Bir sahnenin ortasında zaman atlanabilir. Eylem satırı bunu söyler: «Bir saat sonra.» Sahne aynı mekânda sürer ama aradaki her şey kesilmiştir. Seyirci atlamayı küçük işaretlerden anlar: soğumuş bir çay, yer değiştirmiş bir sandalye, dağılmış bir masa. Atlamanın gücü, bu işaretlerin aradaki saati seyircinin hayal gücüne bırakmasıdır.

Üçüncü yol özetleyen repliktir. Bir karakterin tek bir cümlesi, sahnede gösterilmeyen uzun bir süreyi taşıyabilir. «Üçüncü kez söylüyorum.» Bu cümle, daha önce iki kez söylendiğini ve sabrın tükenmeye başladığını aynı anda bildirir. Seyirci o iki kezi görmedi, ama gördü gibi olur.

Bu üç yol bir arada kullanılabilir. Bir sahne bir atlamayla başlar, bir özetleyen replikle geçmişi taşır ve bir birleştirmeyle hızlanır. Bunlara bir de giriş meselesi eklenir: sahneye konuşmanın en başından değil ortasından girmek, sıkıştırmanın en temel adımıdır. Sıkıştırma çoğu zaman sahnenin ilk satırında başlar.

Sıkıştırma tek bir sahnenin içinde kalmak zorunda da değildir. Aynı durum birkaç kez, aralarında zaman geçerek tekrarlanabilir. Bir sofra, bir telefon, bir otobüs durağı. Her tekrarda diyalog biraz değişir: bir kelime eksilir, bir hitap soğur, bir soru cevapsız kalır. Seyirci tekrarları yan yana koyar ve aradaki yılları kendisi doldurur. Bu teknik bir ilişkinin uzun bir dönemini birkaç dakikaya sığdırır. Gücü, değişmeyen çerçeve ile değişen sözler arasındaki farktan gelir. Çerçeve ne kadar sabit kalırsa, sözlerdeki küçük kayma o kadar çok şey söyler. Bir karı kocanın her sabah aynı masada aynı soruyu sorduğunu ve her seferinde cevabın biraz daha kısaldığını düşün. Üç tekrar, bir evliliğin bütün hikâyesini anlatmaya yeter.

Sıkıştırmanın bir tuzağı var. Zamanı kısaltırken duyguyu da kısaltmak. Bir veda sahnesi bir saatlik bir hazırlıktan bir dakikaya indirildiğinde, o bir saatin içinde biriken duygu kaybolabilir. Bunu önlemenin yolu, sıkıştırılmış sahnenin sonuna bir nefes bırakmaktır: kısa bir sessizlik, bir bakış, bir eylem. Hız ile duraklama arasındaki bu karşıtlık, sıkıştırılmış zamanın ağırlığını geri getirir.

Bir başka tuzak bilgiyi sıkıştırmaktır. Uzun bir konuşmayı kısaltırken yazar bazen bütün bilgiyi tek bir repliğe yığar. Ortaya çıkan şey bir özet değil, bir rapor olur. Özetleyen replik bilgiyi değil, zamanı ve duyguyu taşımalıdır. «Üçüncü kez söylüyorum» bir bilgi vermez; bir sabrı ve bir ilişkiyi taşır.

Sıkıştırmanın ölçüsü sesli okumayla sınanır. Sıkıştırılmış bir sahneyi sesli okuduğunda iki şeye bak. Aradaki zamanı hissediyor musun? Ve sahne sonunda bir şeyin değiştiğini duyuyor musun? Birincisi yoksa atlama işaretleri zayıftır. İkincisi yoksa sıkıştırma sahnenin canını da almıştır.

Sahnede

Kalem Odası. Öğleden sonra. Meral Hanım, Ozan'a bir duruşma tutanağının nasıl yazılacağını gösteriyor.

İki sürüm

Son Sefer. Pazar akşamı. Sevgi ertesi sabahki yolculuk için bavulunu hazırlıyor. Şükrü kapının eşiğinde duruyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Sıkıştırma, bir konuşmanın uzunluğunu değil ağırlığını sahneye taşımaktır.
2. Birleştirme birkaç soru ve cevabı tek replikte toplar ve çoğu zaman bir şey de anlatır.
3. Atlama sahnenin ortasında zamanı keser; küçük işaretler aradaki saati seyirciye bırakır.
4. Özetleyen replik gösterilmeyen zamanı ve duyguyu tek cümlede taşır.
5. Sıkıştırılmış sahnenin sonuna bir nefes bırakmak, kesilen zamanın ağırlığını geri getirir.

Kendini sına

1. Birleştirme sıkıştırmanın ötesinde ne anlatabilir?
2. Tutanak sahnesinde «Üçüncü kez söylüyorum, evladım» repliği hangi iki şeyi taşıyor?
3. Bavul sahnesinin yeniden yazımında sıkıştırılmış zamanın ağırlığını ne geri getiriyor?

Yanıtlar

1. Bütün cevapları tek repliğe toplayan karakterin karşısındakini çok iyi tanıdığını anlatabilir. Bavul sahnesinde Şükrü, kızının neye ihtiyacı olduğunu sormadan biliyor ve bu bilgi kırk yıllık bir ev hayatını taşıyor.
2. Ozan'ın tarihi daha önce de unuttuğunu, yani bir saatin tekrarlarla geçtiğini taşıyor. Ve Meral'in sabrının hâlâ sürdüğünü: «evladım» bir azar değil, bir yakınlık.
3. Sahnenin sonundaki nefes: kapanmayan bavul ve Şükrü'nün ona bastırması. Hızlı bir sıkıştırmadan sonra gelen bu eylem, vedanın ağırlığını hiçbir söz söylenmeden geri getiriyor.

Sonraki derse köprü

Sıkıştırırken bir şey dikkatimizi çekti: kalan her söz bir şey yapıyor. Şükrü'nün cümlesi bir bilgi vermiyor, bir şefkat gösteriyor. Meral'in cümlesi bir sayı söylemiyor, bir sabrı taşıyor. Sözün bir şey söylemekten çok bir şey yapması fikri sıradaki dersin konusu: söz bir eylemdir.