Sette değişen replik

Açılış

Bir apartmanın yöneticisi, kapıcıya bir sabah bir not bırakıyor: «Çatı katının anahtarı ikinci rafta.» Kapıcı anahtarı bir gün başka bir yere koyuyor ve notu düzeltmeyi unutuyor. Haftalar sonra bir tesisatçı geliyor, notu okuyor, ikinci rafa bakıyor, anahtar yok. Yönetici aranıyor, kapıcı izinde, tesisatçı bir saat bekliyor. Bir rafın değişmesi, haftalar sonra başka bir günü bozdu.

Bir senaryoda da her replik bir rafta durur ve sonraki sahneler onu orada arar. Bir replik sette değiştiğinde, o değişikliğin haftalar sonra çekilecek bir sahneyi bozabileceğini bilmek, yazarın ve setin işidir.

Geçen derste ek sözlerin bir sahnenin içinde neyi kazandırıp neyi kopardığını tarttık. Şimdi bakışı zamana yayıyoruz: çekim günü değişen bir repliğin, sonraki sahnelere ve sürekliliğe etkisini izlemek.

Tek fikir

Sette değişen bir replik, onu geri çağıran, ona cevap veren ya da ona dayanan sonraki sahneleri etkiler. Değişiklik bir süreklilik notuyla kaydedilmeli ve bağlı sahneler kontrol edilmelidir. Özellikle film ve diziler sırayla çekilmediği için, bir değişikliğin dalga etkisi haftalar sonra ortaya çıkabilir.

Kavram

Filmler ve diziler genellikle senaryodaki sırayla çekilmez. Bir sahnenin ilk yarısı bir gün, ikinci yarısı bir hafta sonra çekilebilir. Bir karakterin bir sözü bir mekânda söylenir ve o sözü geri çağıran sahne başka bir mekânda, başka bir hafta çekilir. Bu yüzden sette değişen bir replik, hemen fark edilmeyen bir zincir başlatabilir.

Bu zincirin ilk halkası, değişikliğin kendisidir. Oyuncu bir kelimeyi değiştirdi, yönetmen kabul etti, kayıt alındı. İkinci halka, değişikliğin kaydıdır. Setteki süreklilik sorumlusu ya da yazar, bu değişikliği bir nota yazmalıdır: hangi sahne, hangi replik, eski hâli, yeni hâli. Üçüncü halka, bağlı sahnelerin kontrolüdür. Değişen repliği geri çağıran, ona cevap veren ya da ondan bir bilgi alan bütün sahneler bulunur ve gerekirse onlar da değiştirilir.

Dalga etkisinin üç yolu vardır. Birincisi geri çağırmadır. On üçüncü modülde gördüğümüz gibi, bir söz bir sahnede söylenir ve sonra başka bir anlamla geri döner. İlk söyleyiş değişirse, geri dönüş anlamını kaybeder. İkincisi cevaptır. Bir karakter bir sözü duyar ve sonraki bir sahnede ona cevap verir; söz değişirse, cevap boşa düşer. Üçüncüsü bilgidir. Bir sahne bir bilgi verir ve sonraki sahneler o bilgiye dayanır; bilgi değişirse, sonraki sahneler tutarsız olur.

Yazar bu yolları önceden bilirse, dalga etkisini sınırlayabilir. Bunun pratik bir aracı, senaryoda bağlantılı replikleri işaretlemektir. Bir önceki derste taşıyıcı replikleri işaretledik; bu işaretler burada bir harita olur. Her taşıyıcı repliğin yanına, onu geri çağıran ya da ona dayanan sahnelerin numaraları yazılır. Sette bir taşıyıcı replik değişirse, yazar hangi sahnelerin etkileneceğini hemen bilir.

Bazen dalga etkisi bir fırsattır. Sette değişen bir replik, sonraki bir sahneyi daha iyi bir hâle getirebilir. Oyuncunun bulduğu yeni bir söz, geri çağrıldığında ilk hâlinden daha güçlü olabilir. Bu durumda yazar, değişikliği geriye ve ileriye doğru yayar: yeni sözü bağlı sahnelere taşır.

Dalga etkisinin bir de ters yönü vardır. Bazen sonraki bir sahne önce çekilir ve sette değişir; o zaman değişiklik geriye doğru, daha önce çekilmiş ya da henüz çekilmemiş önceki bir sahneyi etkiler. Bir geri çağırma sette güçlü bir biçimde değiştiyse, ilk söyleyişin de ona uyması gerekebilir. Süreklilik notu bu yüzden yalnızca ileri değil, geriye de bakar: değişen bir repliğin hem kaynağı hem de karşılığı kontrol edilir.

Son olarak, dalga etkisi yalnızca diyalogla sınırlı değildir. Bir replikte söylenen bir isim, bir saat, bir sayı; bunlar sonraki sahnelerde sette, kostümde, dekorda karşılık bulur. Bir karakter «yedi» yerine «sekiz» derse, bir yüzüğün içindeki yazı da değişmek zorundadır. Diyalog değişikliği, setin bütün departmanlarına bir not olarak ulaşmalıdır.

Sahnede

Ocak sonu. Şükrü İstanbul'dan dönüyor. Kerem onu havalimanından alıyor. Ön koltukta Burcu oturuyor; aylar önce, Şükrü'nün yerine oturduğu ilk sabah «Gelirse kalkarım» demişti.

İki sürüm

Teklif sahnesinde bir kelime değişmiş ve süreklilik notu tutulmamış bir dizinin aynı dönüş sahnesi.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Sette değişen bir replik, ona bağlı sonraki sahneleri etkiler.
2. Değişiklik bir süreklilik notuyla kaydedilmeli ve bağlı sahneler kontrol edilmelidir.
3. Dalga etkisi geri çağırmalar, cevaplar ve bilgiler üzerinden yayılır.
4. Taşıyıcı replikler işaretlenir ve yanlarına bağlı sahnelerin numaraları yazılır.
5. Dalga etkisi bazen bir fırsattır; yeni bir söz bağlı sahnelere bilerek yayılabilir.

Kendini sına

1. Şükrü'nün «Galibasız mı?» sorusu hangi repliğe bağlı?
2. Teklif sahnesinde «Galibasız» yerine «Gerçekten» denseydi, bu sahnede ne olurdu?
3. Safiye'nin teklif sahnesinde arka koltukta bulunması bu sahnede nasıl bir işlev görüyor?

Yanıtlar

1. Teklif sahnesindeki Kerem'in son repliğine: «Seviyorum. Galibasız.» Ve o da Burcu'nun acildeki «seni seviyorum galiba» sözüne. Şükrü bir zincirin son halkasını geri çağırıyor.
2. Şükrü'nün sorusu boşa düşerdi; geri çağırdığı kelime filmde olmazdı ve seyirci onun neyi kastettiğini anlamazdı. Yazar ya teklif sahnesindeki kelimeyi geri almalı ya da bu soruyu değiştirmeli; ikinci seçenekte «galiba»nın bütün geçmişi kaybolur.
3. Sahnedeki bilginin kaynağı oluyor. Safiye teklifi gördü ve mahalleye yaydı; Şükrü teklifi Safiye'den Sevgi'ye, Sevgi'den kendisine giden zincirle duydu. Bir yan karakterin bir sahnedeki varlığı, sonraki bir sahnede bir bağlantı kurdu; teklif sahnesinden çıkarılsaydı, «Safiye» cevabı dayanaksız kalırdı.

Sonraki derse köprü

Bu sahnede bir kelimenin değişmesi bir zinciri koparabilirdi. Bazen ise bir replik sette hiç kaydedilemez ya da kaydedildiği hâliyle kullanılamaz ve sonradan stüdyoda yeniden seslendirilmesi gerekir. Bir sonraki ders sonradan seslendirmeyi inceliyor: görüntüye ve dudağa uyan replik yazmayı.