Doğaçlama ve yazılı metin

Açılış

Bir düğün orkestrası notaları önünde, bir halay çalıyor. Klarnetçi bir yerde notadan ayrılıyor ve kendi süslemesini ekliyor; birkaç ölçü boyunca melodinin etrafında dolaşıyor, sonra yeniden notaya dönüyor. Halay halkası bir an coşuyor. Ama bir başka gece, klarnetçi tam davulun ritmi değiştirdiği yerde süsleme yapıyor ve oyuncular adımlarını karıştırıyor. Orkestra şefi sonradan onu uyarıyor: «Orada değil. Orada herkes seni değil, davulu dinliyor.»

Klarnetçinin süslemesi iyiydi; ama bir yerde müziği zenginleştirdi, başka bir yerde bir işareti bozdu. Doğaçlamanın değeri, nerede yapıldığına bağlıydı.

On dokuzuncu modülde doğaçlamaya dayalı yapımları gördük: yazarın replik değil iskelet yazdığı sahneleri. Bu ders başka bir duruma bakıyor: yazılı bir senaryonun setinde oyuncunun metne bir şey eklemesi ya da onu değiştirmesi. Bu ne zaman bir kazançtır, ne zaman bir kayıp?

Tek fikir

Yazılı bir senaryoda doğaçlamanın değeri, nerede yapıldığına bağlıdır. Bir sahnenin dokusunda yapılan doğaçlama onu canlandırabilir. Ama hikâyeyi taşıyan, bir geri çağırmayı kuran ya da bir sonraki sahneye bağlanan replikler korunmalıdır. Yazar hangi repliğin hangisi olduğunu önceden bilmelidir.

Kavram

Oyuncular bir sahneyi oynarken metnin içine yaşar. Bazen bir kelime ağızlarına oturmaz ve onu değiştirirler; bazen bir duraklamayı bir sesle doldururlar; bazen karakterin söyleyeceği bir şeyi metnin yazmadığı bir yerde söylerler. Bu ek sözlerin bazıları sahneyi zenginleştirir. Bir oyuncu bir karakteri yazarın tanıdığından daha yakından tanımaya başlamıştır ve onun ağzına yazarın aklına gelmeyen bir şey koyar. Birçok filmin en çok hatırlanan anları, set hikâyelerine göre, böyle ek sözlerden doğmuştur.

Ama her ek söz bir kazanç değildir. Bir oyuncu, sahnenin başka bir yerinde, başka bir bölümde ya da filmin sonunda geri dönecek bir sözü değiştirirse, bir bağlantı kopar. Bir oyuncu, metnin bilerek söylemediği bir duyguyu adlandırırsa, alt metin yüzeye çıkar. Bir oyuncu, bir başka karakterin vuruşundan önce bir şaka eklerse, o vuruş söner.

On dokuzuncu modülde sabit repliği gördük: doğaçlamaya dayalı bir sahnede değişmemesi gereken replik. Yazılı bir senaryoda da sabit replikler vardır, ama çoğu zaman işaretlenmemiştir. Yazar bunları önceden bilmeli ve gerekiyorsa yönetmenle paylaşmalıdır. Bir geri çağırmanın ilk ya da son söylenişi, bir sonraki sahneyi kuran bir bilgi, bir karakterin dönüşümünü gösteren tek bir kelime; bunlar sette korunmalıdır.

Doğaçlama alanları da vardır. Bir sahnenin girişindeki selamlaşmalar, arka planda konuşan karakterler, iki karakter arasındaki gündelik takılmalar; bunlar hikâyeyi taşımaz, sahnenin havasını kurar. Oyuncu burada serbestçe konuşabilir ve çoğu zaman metinden daha canlı bir şey bulur. Yazar bu alanları bilirse, oyuncuya güvenle bırakabilir.

Yazarın bu ayrımı yapmasının pratik bir yolu, senaryosunu taşıyıcı replikler açısından bir kez okumaktır. Hangi replik bir geri çağırmanın parçası? Hangisi bir sonraki sahnede tekrarlanacak? Hangisi karakterin dönüşümünü gösteriyor? Bunları işaretler. Geriye kalan replikler, doğaçlamaya açıktır.

Bir ek söz bazen bir sonraki revizyonun malzemesidir. Oyuncunun bulduğu ve sahnede işleyen bir söz, yazarın kendi metnine geri dönüp bakmasına yol açabilir: bu söz neden işledi, metnimde ne eksikti? Ek sözü kurguda tutmak bir karardır; onu bir sonraki sezonun ya da bir sonraki sahnenin ses kartına eklemek, başka bir karardır. İyi yazarlar oyuncularından öğrenir ve öğrendiklerini kartlarına yazar.

Son olarak, yazar sette her zaman yoktur. Bir televizyon dizisinde ya da bir filmde, çekim günü yazar başka bir işle meşgul olabilir. Bu yüzden taşıyıcı repliklerin korunması, yazarın yönetmenle önceden yaptığı bir konuşmaya bağlıdır. Bir notla, bir işaretle ya da bir sohbetle, yazar hangi kelimelerin değişmemesi gerektiğini bildirir.

Sahnede

Hayal edelim; aşağıdakiler serinin gerçek olayları arasında sayılmaz. Seri bir diziye dönüşmüş ve yirmi dördüncü modüldeki teklif sahnesi çekiliyor. Oyuncular sahneyi bir kez oynuyor ve birkaç ek söz yapıyor.

İki sürüm

Aynı setin yazarın bütün ek sözleri reddettiği hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Yazılı bir senaryoda doğaçlamanın değeri, nerede yapıldığına bağlıdır.
2. Doğaçlama alanları, hikâyenin taşıyıcı repliklerine dokunmayan doku anlarıdır.
3. Geri çağırmalar, bağlantılar ve dönüşüm repliklerinin taşıyıcı replikleri korunmalıdır.
4. Bir ek söz bir taşıyıcı repliği güçlendirebilir; o zaman tutulabilir.
5. Yazar taşıyıcı replikleri önceden bilmeli ve yönetmenle paylaşmalıdır.

Kendini sına

1. «Pırıl pırıl olmuş» ek sözü neden doğaçlama alanında?
2. «Hem de yüksek sesle» neden tutuldu?
3. «Evet. Evet, Kerem.» neden geri alındı?

Yanıtlar

1. Çünkü sahnenin girişindeki bir takılma; hikâyeyi taşımıyor, iki karakter arasındaki rahatlığı kuruyor. Hiçbir geri çağırmaya ya da bağlantıya dokunmuyor.
2. Çünkü bir geri çağırmaya dokunuyor ama onu güçlendiriyor: Burcu'nun dikişleri yüksek sesle saymasını hatırlatıyor. Bağlantıyı koparmıyor, derinleştiriyor.
3. Çünkü «Kıpırdama» repliğini, acildeki sözün geri dönüşünü siliyordu. Bir geri çağırmanın son söylenişi taşıyıcı bir replikti; oyuncunun hissi doğru olsa da, değişiklik hikâyedeki bir bağı koparıyordu.

Sonraki derse köprü

Bu sette bir repliğin değişmesi, aynı sahnenin içinde bir bağı kopardı. Ama bazen sette değişen bir replik, haftalar sonra çekilecek başka bir sahneyi etkiler. Bir sonraki ders sette değişen repliği ve onun sürekliliğe etkisini izliyor.