Tiyatro ve sinema

Açılış

Bir kasaba salonunda bir tiyatro oyunu oynanıyor. Sahnede tek bir masa, iki sandalye ve bir pencere çerçevesi var; pencerenin arkasında hiçbir şey yok. Kadın oyuncu pencereye yürüyor, dışarı bakıyor ve uzun bir konuşma yapıyor: denizin rengini, uzaktaki bir gemiyi, yıllar önce o gemiyle giden kocasını anlatıyor. Seyirci denizi görmüyor, ama kadının sesinden görüyor. Aynı oyun yıllar sonra filme çekiliyor. Kamera kadının arkasından pencereye bakıyor: deniz, gemi, bir martı. Kadın tek kelime söylemiyor. Seyirci yine her şeyi anlıyor.

Tiyatroda kadının sözü denizi kurdu. Sinemada deniz zaten oradaydı ve kadının sözü fazlalık olurdu. Aynı an, iki biçimde, yükünü iki farklı şeye verdi.

Bu modülde diyaloğun kısa filmde, reklamda, animasyonda, oyunda ve seste nasıl değiştiğini gördük. Kapanışı iki eski komşuya ayırdık: sahne ve perde. Diyaloğun en uzun soylu biçimi tiyatrodur ve sinemaya çevrildiğinde ilk kesilen şey çoğu zaman sözdür.

Tek fikir

Tiyatroda yükü söz taşır, sinemada görüntü. Sahne, mekânı, zamanı ve iç dünyayı sözle kurmak zorundadır; perde onları gösterir. Oyunu perdeye taşıyan yazarın işi, sözün yaptığı işi görüntüye devretmek ve ardından görüntünün zaten yaptığı işi tekrar eden sözü kesmek gerekir.

Kavram

Tiyatro sahnesi sınırlıdır. Birkaç dekor parçası, birkaç ışık, birkaç oyuncu. Seyirci uzaktadır; oyuncunun yüzündeki küçük bir kıpırtıyı göremez. Bu yüzden tiyatroda söz, sinemada görüntünün yaptığı birçok işi üstlenir. Mekânı tarif eder: «Bu evde otuz yıldır kimse pencereyi açmadı.» Zamanı kurar: «Sabah olmak üzere.» Geçmişi anlatır: «O gemiyle gitti.» İç dünyayı dışa vurur: monologlar, kendi kendine konuşmalar, seyirciye hitaplar.

Bu sahne sözü tiyatroda bir kusur değil, bir güçtür. Seyirci sözü dinleyerek görüntüyü kendisi kurar ve bu kuruluş, tiyatronun büyüsünün bir parçasıdır. On yedinci modülde gördüğümüz monolog, kamusal konuşma ve dinleyen, en doğal yerlerini tiyatroda bulur.

Sinema ise sınırsız bir göz sunar. Kamera yüze yaklaşır ve en küçük kıpırtıyı gösterir. Mekân görünür; zaman ışıkla, mevsimle, saatle gösterilir. Geçmiş bir geri dönüşle, bir fotoğrafla, bir nesneyle gelir. Bu yüzden sinemada sahne sözünün yaptığı işlerin çoğu zaten görüntü tarafından yapılır. Söz bu işleri tekrar ederse, seyirci aynı şeyi iki kez alır: bir kez gözüyle, bir kez kulağıyla.

Uyarlamanın ilk adımı, her repliğe şu soruyu sormaktır: bu söz neyi taşıyor? Mekânı mı, zamanı mı, geçmişi mi, bir duyguyu mu, yoksa iki karakter arasındaki asıl alışverişi mi? Mekânı, zamanı ve geçmişi taşıyan sözler çoğu zaman görüntüye devredilebilir. Duyguyu taşıyan sözler bir yüze, bir harekete devredilebilir. Asıl alışverişi taşıyan sözler ise kalır, ama kısalır.

Bu devir bazen sahneyi dışarı açmayı gerektirir. Tiyatroda tek bir odada geçen sahne, sinemada bir balkona, bir sokağa, bir dolmuşa taşınabilir; çünkü sinemanın kamerası odanın dışına çıkabilir. Bu açılma, sahnenin söylediklerini görünür kılar. Ama dikkatli yapılmalıdır: tiyatronun kapalı mekânı bazen sahnenin anlamının bir parçasıdır ve onu açmak bir şey kaybettirebilir.

Bir de oyuncu meselesi var. Tiyatro oyuncusu salonun son sırasına ulaşmak zorundadır; sesi ve hareketi büyüktür. Sinema oyuncusu ise kameraya birkaç santimden oynar. Tiyatro için yazılmış bir replik, perdede yüksek sesle söylenmiş bir fısıltı gibi duyulabilir. Sinemaya çevirirken replikleri kısaltmak, oyuncunun küçük oynamasına da yer açar.

Son olarak, her tiyatro sözü kesilmez. Bazı tiyatro uyarlamaları sözü bilerek korur ve sinemaya bir sahne duygusu taşır. Bu bir seçimdir; yazar ne kestiğini bildiği gibi, neyi neden koruduğunu da bilmelidir.

Sahnede

Aynı anı önce bir tiyatro sahnesi, sonra bir film sahnesi olarak yazalım. Şükrü, Rıfat'a söz verdiği gül saksısını getirdi. Rıfat onu annesinin balkonuna koyacak.

Önce tiyatro sayfası.

İki sürüm

Tiyatro sahnesinin sinemaya olduğu gibi taşınmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Tiyatroda yükü söz, sinemada görüntü taşır.
2. Sahne sözü tiyatronun gücüdür; perdeye olduğu gibi aktarıldığında fazla duyulur.
3. Sinemaya çevirirken sözün taşıdığı mekân, zaman, geçmiş ve duygu görüntüye devredilir.
4. Asıl alışveriş kalır ama kısalır; sahneyi dışarı açmak yeni alışverişler doğurabilir.
5. Korunan tiyatro sözü de bir seçimdir ve bilinçli yapılmalıdır.

Kendini sına

1. Tiyatro sayfasında Rıfat'ın uzun repliği neleri taşıyor?
2. Film sayfasında bu replik kesildiğinde onun işini neler yapıyor?
3. «Kaldırdı mı?» — «Kaldırdı.» alışverişi neden tiyatro sayfasında yok?

Yanıtlar

1. Balkonu, sabahı, annesinin alışkanlığını, kornaları, babasını, Şükrü'yü, Kerem'i, kendi yıllarca uyumasını ve annesinin ölümünden sonraki boşluğu. Sahnede bunlardan hiçbiri görünmediği için hepsi sözle kurulmak zorunda.
2. Balkon ve şafak görüntüyle, kornalar sesle, annesinin bardağı kaldırması Rıfat'ın bardağı kaldırmasıyla, yıllarca uyuması yarı kapalı gözleriyle, boşluk boş sandalyeyle. Repliğin her parçası bir görüntüye devrediliyor.
3. Çünkü tiyatroda balkon ile dolmuş aynı anda gösterilemez. Sinema sahneyi dışarı açtı ve iki mekânı birlikte gösterdi; bu açılma, dolmuşun içinde yeni bir küçük alışveriş doğurdu.

Sonraki derse köprü

Bu modül diyaloğu biçimden biçime taşıdı. Yeni seviye başka bir taşımaya geçiyor: dilden dile ve kitaptan perdeye. İlk ders çok dilli sahne: birden fazla dilin konuşulduğu bir sahnenin sayfada nasıl yazılacağı.