Uzun sezonda aynı replikler

Açılış

Bir işyerinde muhasebe müdürü her toplantıyı aynı cümleyle bitiriyor: «Rakamlar yalan söylemez.» İlk duyduklarında çalışanlar gülümsüyor; cümle müdürün kişiliğini özetliyor. Birkaç ay sonra cümle bir şaka oluyor; toplantı bitmeden biri fısıltıyla söylüyor ve odada bir kıkırdama dolaşıyor. Bir yıl sonra kimse gülümsemiyor, kimse fısıldamıyor; cümle duvardaki bir saat gibi, duyuluyor ama dinlenmiyor. Sonra bir gün, kötü bir çeyrek raporunun ardından müdür toplantıyı başka bir cümleyle bitiriyor: «Bu sefer rakamlar da şaşırdı.» Oda bir an susuyor. Yıllardır duyulmayan cümle, bir anda yeniden duyuluyor; çünkü söylenmedi.

Tekrarlanan bir söz bir süre bir karakteri taşır, sonra bir şaka olur, sonra aşınır. Aşınan söz artık hiçbir şey taşımaz; ama onu kırmak ya da yerine başka bir söz koymak, birdenbire bütün geçmişini geri getirir.

Önceki iki derste dizide karakter sesini korumayı ve önceki bölümleri hatırlatmayı gördük. Bu ders sesin en tanıdık parçasına bakıyor: sezonlar boyunca tekrarlanan kalıp sözlere ve onların aşınmasına.

Tek fikir

Dizide tekrarlanan bir söz karakterin imzası olur, ama her tekrarda biraz aşınır. Aşınmayı fark etmek ve sözü yenilemek, yazarın işidir. Söz bağlamı değiştirilerek, başka bir karaktere geçirilerek, kırılarak ya da emekliye ayrılarak yeniden canlanır.

Kavram

On üçüncü modülde geri çağırmayı gördük: bir sözün bir sahnede ya da bir hikâyede yeni bir anlamla dönmesi. On sekizinci modülde de tekrarın komik birikimini. Bir dizide tekrar bunlardan daha uzun bir zamana yayılır. Bir söz on, yirmi, elli bölüm boyunca tekrarlanır ve seyircinin karakterle ilişkisinin bir parçası olur. Seyirci sözü bekler, söylendiğinde tanır ve bu tanıma bir tür yakınlıktır.

Ama nakaratın bir ömrü vardır. İlk birkaç tekrarda söz karakteri gösterir. Sonraki tekrarlarda bir beklenti kurar ve beklentinin karşılanması hoşa gider. Bir noktadan sonra ise söz bir kalıba döner: söylenir, çünkü söylenmesi gerekir; ama artık bir şey taşımaz. Bu, aşınmadır.

Aşınma yalnızca nakaratlara özgü değildir. Bir karakterin sözlü alışkanlıkları da aşınabilir: her cümleye eklenen bir dolgu kelimesi, her durumda tekrarlanan bir atasözü, her sahnede anılan bir yıl sayısı. Bu küçük tekrarlar karakterin sesini kurar; ama ölçüsüz kullanıldıklarında karakter bir tike dönüşür. Seyirci artık karakteri değil, alışkanlığı duyar. Bu yüzden bir karakterin sözlü alışkanlıkları da sayılmalı ve gerektiğinde seyreltilmelidir; bir bölümde üç kez yeterliyken on kez kullanılan bir «şey», karakteri değil yazarın aceleciliğini gösterir.

Aşınmanın en belirgin işareti, sözün her bölümde aynı bağlamda gelmesidir. Karakter aynı durumda, aynı tonla, aynı cevabı alarak söyler. Seyirci sözün ne zaman geleceğini bilir ve geldiğinde bir şey hissetmez. İkinci işaret, yazarların sözü bir dolgu olarak kullanmasıdır: bir sahnede bir boşluk var ve onu doldurmak için karakter nakaratını söyler.

Nakaratı yenilemenin dört yolu vardır. Birincisi bağlamı değiştirmektir: söz, alışılmış durumunun dışında, beklenmedik bir anda söylenir. Komik bir söz bir cenazede, rahat bir söz bir kriz anında. Seyirci sözü tanır ve yeni bağlamda yeni bir anlam duyar.

İkincisi sözü başka bir karaktere geçirmektir. Nakarat bir karakterin imzasıdır; başka biri onu söylediğinde, iki karakter arasındaki ilişki değişmiş demektir. Bir alay olabilir, bir sevgi işareti olabilir, bir teslimiyet olabilir. Söz aynı, ama sahibinin değişmesi onu yeniden duyurur.

Üçüncüsü sözü kırmaktır: karakter tam nakaratını söyleyecekken söylemez ya da başka bir şey söyler. Açılıştaki müdür gibi. Beklenen sözün gelmemesi, gelmesinden çok şey anlatır.

Dördüncüsü emekliye ayırmaktır. Bazı sözler bir noktada bırakılmalıdır. Karakter değişmiştir, ilişki değişmiştir ve söz artık ona uymaz. Sözün bırakıldığı an da bir sahne olabilir; seyirci onu bir daha duymayacağını sezer.

Son olarak, nakaratlar dizi kitabına yazılmalıdır: hangi bölümde ilk kez söylendi, kaç kez tekrarlandı, kim söyledi, hangi bağlamda. Bu kayıt olmadan, farklı yazarlar aynı sözü aynı bağlamda tekrar tekrar kullanır ve aşınma hızlanır.

Sahnede

Tuna Bey'in her sıkıştığında «Çay söyleyelim mi?» demesi dizinin en tanıdık kalıplarından biri oldu. Meral bazen «Söyleyelim» dedi, bazen «Söylemeyelim». Kayıp sayfa olayından bu yana Tuna kaleme daha az uğruyor. Bugün bir tebligat için geldi.

İki sürüm

Aynı sahnenin nakaratı aşındıran hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Dizide tekrarlanan söz karakterin imzası olur, ama her tekrarda aşınır.
2. Aşınmanın işaretleri: hep aynı bağlam ve dolgu olarak kullanım.
3. Nakaratı yenilemenin dört yolu: bağlamı değiştirmek, sahibini değiştirmek, kırmak, emekliye ayırmak.
4. Beklenen sözün gelmemesi, gelmesinden çok şey anlatabilir.
5. Nakaratların kaydı dizi kitabında tutulmalıdır.

Kendini sına

1. Tuna'nın nakaratını söylemediği an neyi gösteriyor?
2. Meral'in aynı soruyu sorması nakaratı nasıl yeniliyor?
3. İlk taslakta nakarat neden aşınmış?

Yanıtlar

1. Kayıp sayfa olayından beri Tuna'nın ne kadar geri çekildiğini. Seyirci sözü bekliyor; Tuna ağzını açıyor, kapatıyor ve başka bir şey söylüyor. Gelmeyen söz, utancı ve mesafeyi taşıyor.
2. Sözün sahibi değişiyor. Meral ilk kez aynı soruyu Tuna'ya soruyor ve bu bir davet oluyor. Tuna da yıllardır Meral'in verdiği cevabı kendi yumuşatmasıyla veriyor; kalıp tersine dönüyor ve bir kırgınlığın kapandığını gösteriyor.
3. Çünkü söz alışılmış bağlamında, alışılmış sahibinin ağzından, alışılmış cevabı alarak geliyor. Kayıp sayfa olayı yaşanmamış gibi; söz bir dolgu olarak kullanılmış ve hiçbir şey taşımıyor.

Sonraki derse köprü

Tuna'nın nakaratı tek bir kelimelik bir yenilemeyle canlandı; bir dizinin en güçlü anları çoğu zaman bu kadar kısadır. Ama bazı diziler uzun bölümler yazar ve sayfa sayısı diyaloğu şişirir. Bir sonraki ders uzun bölüm diyaloğuna bakıyor: tekrarı ve açıklamayı ayıklamaya.