Doğaçlamaya yaslanan diyalog

Açılış

Bir mahalle düğününde kayınpeder ile damadın babası aynı masaya oturtulmuş. Organizatör, ikisinin de birkaç söz söyleyeceğini önceden ayarlamış; ama ne diyeceklerini yazmamış. Yalnızca iki şey söylemiş: «Siz Ali Bey'i karşılayacaksınız. Siz de sonunda kadeh kaldıracaksınız.» Arada ne olacağı belli değil. İki adam konuşmaya başlıyor; biri futboldan açıyor, öbürü askerliğinden. Bir an gerginlik çıkıyor, sonra ortak bir tanıdık bulunuyor. Sonunda damadın babası kadehini kaldırıyor, tam organizatörün istediği yerde.

Kimse bu konuşmayı yazmadı, ama konuşma bir yere vardı. Organizatör iki şeyi sabitledi: bir başlangıç ve bir son. Arada iki insan kendi bildikleriyle, kendi sesleriyle konuştu. Ortaya çıkan şey bir senaryodan daha canlı, ama bir sohbetten daha biçimliydi.

Bu modülde diyaloğu türlerin sözleşmelerine göre ayarladık. Son ders, sözleşmesi yazarla oyuncu arasında yapılan bir üretim biçimine bakıyor: diyaloğun bir kısmını oyuncunun kurduğu, gerçekçi ve doğaçlamaya dayalı yapımlara.

Tek fikir

Doğaçlamaya yaslanan yapımda yazar replikleri değil, sahnenin iskeletini yazar: amacı, her karakterin bildiğini ve istediğini, değişmeyecek birkaç repliği. Oyuncu bu iskeletin içinde konuşur. Senaryo, oyuncuya ne söyleyeceğini değil, neyin peşinde olduğunu söyler.

Kavram

Bazı yapımlar diyaloğun bir bölümünü ya da tamamını oyunculara bırakır. Gerçekçi dramlarda, belgesel tadındaki filmlerde, bazı komedi dizilerinde oyuncular sahneyi kendi sözleriyle kurar. Bu, yazarın işini ortadan kaldırmaz; değiştirir. Yazar artık her repliği yazmaz, ama her repliğin dayanacağı zemini hazırlar.

Bu zeminin ilk parçası, üçüncü modülde gördüğümüz sahne çekirdeğidir: sahnenin uğruna var olduğu tek alışveriş. Doğaçlama yapan oyuncu bu çekirdeği bilmezse, sahne bir sohbete dağılır. Çekirdeği bilirse, ne söylerse söylesin ona doğru yürür. İkinci parça, her karakterin istediği ve bildiğidir. Oyuncuya bir amaç ve bir sır verilir; bazen öbür oyuncunun bilmediği bir sır. Doğaçlama, bu amaçların ve sırların çarpışmasından doğar.

Üçüncü parça sabit repliklerdir. İskeletin içinde birkaç replik değişmez: bir bilgiyi taşıyan, bir sonraki sahneye bağlanan ya da sahnenin vuruşu olan sözler. Bu replikler senaryoda tam olarak yazılır ve oyuncu onları olduğu gibi söyler. Geri kalanı esnektir. Sabit replikler bir yapının taşıyıcı kolonları gibidir; aradaki duvarlar oyuncuların elinde biçim alır.

Senaryoda bu yapının yazımı için tek bir kural yoktur, ama sık kullanılan bir biçim vardır. Sahne başlığından sonra, eylem satırlarıyla sahnenin amacı ve beat'leri yazılır. Her karakter için kısa bir not eklenir: ne istiyor, ne biliyor, neyi saklıyor. Sabit replikler normal replik biçiminde yazılır. Doğaçlama alanları ise bir eylem satırıyla işaretlenir: «Nazmi ile Rıfat tavla oynarken konuşur; konu Rıfat'ın zarlarıdır.» Oyuncu bu satırı okur ve konuşmayı kendisi kurar.

Sırların dağıtımı ayrı bir karardır. Bazen yazar bir bilgiyi yalnızca bir oyuncuya verir ve öbürünü habersiz bırakır. O zaman öbür oyuncunun sahnedeki şaşkınlığı oynanmış değil, gerçektir; kamera bunu yakalar. Bu yöntem dikkatli kullanılmalıdır, çünkü oyuncunun güvenini sarsabilir; ama doğru kullanıldığında sahnenin en canlı anlarını doğurur. Yazar her sırrın kimde olduğunu bir tabloda tutar ve hangi çekimde açığa çıkacağını önceden bilir. Böylece doğaçlama ne kadar serbest akarsa aksın, bilginin hikâyedeki sırası korunur.

Doğaçlamanın bir de sonrası vardır. Çekimden sonra yazar, oyuncuların söylediklerini dinler ve en iyi anları seçer. Bazen bir sonraki çekim için iskeleti düzeltir, bazen oyuncunun bulduğu bir repliği sabit replik yapar. Bu yüzden doğaçlamaya dayalı yapımlarda yazar çoğu zaman sette ve kurguda da çalışır. Diyalog bir kez yazılmaz; çekilerek yazılır.

Son olarak, doğaçlama bir kolaylık değildir. İyi doğaçlama, oyuncuların karakterleri çok iyi tanımasını gerektirir. Bu yüzden bu tür yapımlarda karakter hazırlığı uzun sürer; oyuncular karakterlerinin geçmişini, alışkanlıklarını, konuşma biçimini önceden çalışır. Yazarın asıl işi, bu hazırlığı mümkün kılan karakter notlarıdır.

Sahnede

Diyelim ki serinin bu sahnesi doğaçlamayla çekilecek. Yazar önce oyunculara şu iskeleti veriyor.

İki sürüm

Doğaçlamaya bırakılmış ama iskeleti eksik bir sahne.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Doğaçlamaya yaslanan yapımda yazar replikleri değil, sahnenin iskeletini yazar.
2. İskeletin parçaları: sahnenin amacı, her karakterin isteği ve sırrı, sabit replikler, sahnenin sonu.
3. Sabit replikler bilgiyi, geri çağırmayı ya da vuruşu korur.
4. Doğaçlama alanları senaryoda eylem satırlarıyla işaretlenir.
5. Diyalog çekilerek yazılır; yazar sette ve kurguda da çalışır.

Kendini sına

1. İskelette Nazmi için yazılan not, doğaçlamada nasıl bir replik doğurdu?
2. Kerem'in sorusu neden sabit replik?
3. İlk taslaktaki doğaçlama neden bir sohbete dağılıyor?

Yanıtlar

1. Nazmi'nin atasözleriyle konuştuğu ve kazanmak istediği notu, «Ağaç yaşken eğilir, pul da açıkken vurulur» repliğini doğurdu. Kerem'in Burcu'yla ilgili bir şey sezip söylememesi notu ise «Normal yüzük» tekrarını. İkisi de iskelette yoktu; oyuncu karakteri tanıdığı için buldu.
2. Çünkü sahnenin kırıldığı an ve hikâyenin taşıdığı bilgi: Kerem bir yüzük almak istiyor. Bu replik değişirse, sonraki sahnenin bağlantısı kaybolur.
3. Çünkü oyuncuların bir amacı, bir sırrı ve bir sabit repliği yok. Yalnızca «doğaçlama sohbet eder» denmiş; oyuncular neyin peşinde olduklarını bilmedikleri için havadan sudan konuşuyor.

Sonraki derse köprü

Doğaçlama yapan bir oyuncu karakterini o kadar iyi tanır ki onun ağzına yazılmamış sözleri koyabilir. Dizi yazarlarının da aynı tanışıklığa ihtiyacı vardır, çünkü aynı karakteri bölümler boyunca birçok kişi yazar. Yeni modül dizide diyaloğa geçiyor ve ilk olarak tekrar eden karakterin sesini nasıl koruyacağımızı soruyor.