Dönem diyaloğu

Açılış

Bir lise tiyatro grubu, büyükanne ve büyükbabalarının gençliğini anlatan bir oyun hazırlıyor. Prova sırasında genç bir oyuncu, yetmişlerde geçen bir sahnede sevgilisine «Aynen, kanka, sorun yok» diyor. Bütün grup gülüyor. Öğretmen sahneyi düzeltmeye çalışıyor ve oyuncuya yeni bir replik veriyor: «Efendim, gönlümün sultanı, sizinle tanışmak bahtiyarlıktır.» Grup yine gülüyor; bu sefer daha çok.

İki replik de yanlış, ama farklı yönlerden. İlki o döneme ait olmayan bir kelime taşıyor ve seyirciyi bir anda bugüne çekiyor. İkincisi döneme sadık olmaya çalışırken iki yüz yıl geriye kaçıyor ve kimsenin hiçbir zaman konuşmadığı bir müze dili kuruyor. Aranan şey ikisinin arasında bir yerde: o dönemin insanlarının gerçekten konuşacağı, ama bugünün seyircisinin anlayacağı bir dil.

Önceki iki derste diyaloğu gerilim ve korkunun sözleşmelerine göre ayarladık. Bu ders zamana bakıyor: başka bir dönemde geçen bir sahnenin diyaloğu nasıl yazılır?

Tek fikir

Dönem diyaloğu eski dili taklit etmez; dönemin işaretlerini seçerek kullanır. Kelimeler, nesneler, hitaplar ve kaygılar dönemi taşır; cümle yapısı ise seyircinin anlayacağı kadar sade kalır. İki tuzak vardır: döneme ait olmayan kelime ve döneme ait olmayan süs.

Kavram

Dönem diyaloğu yazan kişi iki zaman arasında durur. Bir yanda karakterlerin yaşadığı dönem, öbür yanda seyircinin yaşadığı bugün. Diyalog ikisine birden konuşmak zorundadır. Karakterlerin ağzında inandırıcı, seyircinin kulağında anlaşılır olmalıdır. Bu ikisi arasında bir denge kurmak, dönem diyaloğunun bütün sanatıdır.

Anakronizmin en sık kaynağı yazarın kendi argosudur. Yazar bir karakteri canlı göstermek için ona gündelik bir dil verir ve o gündelik dil, yazarın kendi gündeliğidir. «Aynen», «takıl», «stres yapma», «bi' saniye», «süper» gibi kelimeler bugünün konuşmasında doğaldır, ama otuz ya da kırk yıl önce geçen bir sahnede bir zaman yolcusu gibi durur. Anakronizmin bir başka kaynağı nesnelerdir: bir karakterin «mesaj atarım» demesi, bir telefonun cepten çıkması. Bunlar küçük görünür ama seyirci onları hemen fark eder ve sahnenin dönemine olan inancı sarsılır.

Anakronizmi yakalamanın yolu, diyaloğu kelime kelime sorgulamaktır. Her deyim, her hitap, her nesne için şu soru sorulur: bu kelime o yıl bu insanın ağzında var mıydı? Emin olmadığın kelimeyi ya araştır ya da çıkar. Şüpheli bir kelimeyi sade bir kelimeyle değiştirmek, çoğu zaman en güvenli yoldur.

Öbür tuzak süstür. Döneme sadık kalmak isteyen yazar bazen eski dili taklit eder: arkaik kelimeler, uzun ve törensel cümleler, abartılı nezaket. Ama dönemin insanları kendi zamanlarında sıradan konuşuyordu. Onlar için kendi dilleri eski değildi; bugünün seyircisine eski gelmesi gereken de değildir. Süslü dönem dili seyirciyle karakter arasına bir cam koyar; seyirci karakterleri bir vitrinde izler.

Doğru yol, cümle yapısını sade tutup dönem işaretlerini seçmektir. Bir karakter bugün konuştuğu gibi kısa ve doğal cümleler kurar; ama cümlelerin içinde dönemin nesneleri, hitapları ve kaygıları vardır. Bir telefon jetonu, bir kaset, bir araba markası, «hanım» diye çağrılan bir eş, bir fiyat. Bu işaretler az ve doğru seçilirse, seyirci dönemi hisseder ve karakterleri bir vitrinde değil, bir odada izler.

Hitaplar ayrıca dikkat ister, çünkü toplumsal ilişkileri en hızlı onlar ele verir. Bir dönemde komşuya «hanım», başka bir dönemde «abla» denir; bir dönemde öğretmene «hocam», başka bir dönemde «öğretmenim». Hitap yanlış seçilirse, karakterler arasındaki mesafe de yanlış kurulur. Bir hitabın o yıl, o sınıfta, o şehirde kullanılıp kullanılmadığını bilmek, bir nesnenin varlığını bilmek kadar önemlidir.

Son olarak, dönem diyaloğu bir dönemin kaygılarını da taşır. İnsanlar her dönemde başka şeylerden korkar, başka şeyleri önemser. Bir sahnenin dönemini en derin biçimde kuran şey, karakterlerin neyi dert ettiğidir: bir fiyat artışı, bir askerlik, bir mektup. Kelimeler dönemi yüzeyde kurar; kaygılar onu içeriden kurar.

Sahnede

Seksen altı, bir sonbahar sabahı. Şükrü genç; dolmuşçuluğa yeni başlamış. Kadir hattın en eski şoförlerinden. İkisi durağın önünde, ilk seferden önce. Karşı apartmanın balkonunda genç bir kadın, Zehra, elinde bir çay bardağı. Yanında küçük bir oğlan.

İki sürüm

Aynı sahnenin iki yanlış yönü: biri anakronik, biri süslü.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Dönem diyaloğu eski dili taklit etmez; dönemin işaretlerini seçerek kullanır.
2. Anakronizm çoğu zaman yazarın kendi argosundan ve nesnelerinden sızar.
3. Süslü dönem dili bir müze dili kurar; dönemin insanları kendi zamanlarında sade konuşuyordu.
4. Dönem işaretleri az ve doğru seçilmelidir: nesneler, hitaplar, kurumlar, kaygılar.
5. Kelimeler dönemi yüzeyde kurar; kaygılar onu içeriden kurar.

Kendini sına

1. Sahnedeki dönem işaretleri neler?
2. «Cebimde iki tane. Al birini. Sonra öde» cümlesi dönem diyaloğu olarak neden iyi çalışıyor?
3. İlk taslağın iki yarısı neden iki ayrı yönden yanlış?

Yanıtlar

1. Jeton, Anadol, simit ve gazete, Nebahat'ın doktor randevusu, kucaktaki bebek. Hiçbir karakter yılı anmıyor; dönem bu nesnelerden ve kaygılardan okunuyor.
2. Çünkü cümle yapısı bugün de kurulabilecek kadar sade, ama içindeki nesne, jeton, onu otuz yıl öncesine yerleştiriyor. Süs yok, eski kelime yok; dönem tek bir işaretten geliyor.
3. İlk yarı anakronik: «mesaj atayım», «aynen», «kanka», «stres yapma» gibi bugünün kelimeleri. İkinci yarı aşırı süslü: «zevcem», «tabibe», «ihsan eylesin» gibi kimsenin seksen altıda konuşmadığı bir müze dili. Biri karakterleri bugüne, öbürü hiçbir zamana götürüyor.

Sonraki derse köprü

Dönem diyaloğu geçmişte geçen bir dünyayı seyirciye tanıdık kıldı. Bir sonraki ders hiç var olmamış dünyalara gidiyor: bilimkurgu ve fantastik. Uydurma terimleri ve dünya kurallarını, karakterin doğal saydığı bir dille vermek.