Durum komedisinde tempo

Açılış

Bir kalabalık aile kahvaltısı. Babaanne çayın demini soruyor; damat telefonla bir müşteriyle konuşuyor; küçük çocuk peynirin neden delikli olduğunu öğrenmek istiyor; anne aynı anda üç kişiye cevap veriyor ve ocaktaki yumurtayı unutuyor. Masada kimse şaka yapmıyor ama her on saniyede bir biri gülüyor. Sonra yumurta yanıyor, duman alarmı çalıyor ve bütün sofra aynı anda susuyor. Babaanne, sessizliğin içinde: «Çay da demlenmedi zaten.»

Bu kahvaltıyı bir saatlik bir film sahnesi olarak düşünün: yorucu olurdu. Ama on dakikalık bir dizi sahnesi olarak düşünün: tam kıvamında. Dizi komedisi kendi temposunu ister. Sahneler kısa, karakterler çok, espriler sık; ve bütün bu hız, sonunda tek bir patlamaya ve tek bir kuru cümleye bağlanır.

On üçüncü modülde tempoyu replik uzunluğu üzerinden gördük. Önceki derslerde de esprinin parçalarını tek tek işledik. Bu ders o parçaları dizi komedisinin hızında bir araya getiriyor.

Tek fikir

Dizi komedisinin hızı, bir sayfaya sığan espri sayısı ile bu esprilerin türü arasındaki dengeden doğar. Durum esprileri sahneyi hızlandırır; karakter esprileri ona ağırlık verir. İyi bir dizi sahnesi ikisini dönüşümlü kullanır ve sahneyi bir karakter esprisiyle kapatır.

Kavram

Dizi komedisi, sinema komedisinden farklı bir hızda çalışır. Bir bölüm yirmi ila otuz dakikadır; sahneler kısadır; seyirci karakterleri haftalarca tanımıştır ve onları bir cümleden tanır. Bu yüzden dizi sahnesi, bir sinema sahnesinin kurmak için uzun zaman harcayacağı şeyi hızla geçebilir. Seyirci Şükrü'nün kısa cevaplarını, Kerem'in «şey»lerini bilir; yazar bunları kurmak zorunda değildir, yalnızca kullanır.

Yoğunluğu ölçmenin basit bir yolu, bir sayfayı alıp esprileri saymaktır. Ama sayım bir başlangıçtır, bir hedef değil. Bir sayfada çok espri olabilir ve hiçbiri güldürmeyebilir; ya da az espri olabilir ve her biri yerine oturabilir. Asıl soru sayının kendisi değil, esprilerin nasıl dağıldığıdır. Bütün espriler sayfanın başında toplanmışsa, sonu boş kalır. Hepsi aynı türdense, seyirci çabuk alışır.

Bu modülün ilk dersinde karakter esprisini yazar esprisinden ayırdık. Burada bir üçüncü tür var: durum esprisi. Durum esprisi meşrudur; yazarın değil olayın zekâsından gelir. Ama karakter esprisinden farklı bir iş görür. Durum esprisi sahneyi iter: bir şey olur, herkes tepki verir, sahne yeni bir yere geçer. Karakter esprisi ise sahneyi durdurur: bir karakter kendi bakışından tek bir cümle söyler ve seyirci onu bir an dinler.

İyi bir dizi sahnesi bu ikisini dönüşümlü kullanır. Bir durum esprisi gelir, sahne hızlanır; bir karakter esprisi gelir, sahne bir an durur ve seyirci nefes alır; sonra yeni bir durum. Dönüşüm üçlü yapıyla da çalışır: aynı durum üç kez gelir, her seferinde başka bir karakterin tepkisiyle karşılanır.

Dizi komedisinin bir de katmanları vardır. Çoğu bölümde iki ya da üç hikâye iplik birlikte ilerler ve bir sahne bunlardan birkaçına aynı anda dokunabilir. Bu katmanlar tempoyu artırır, çünkü seyirci tek bir sahnede birden çok gelişmeyi izler. Ama katmanlar arasındaki geçişler de bir esprinin işini görebilir: bir ipliğin cümlesi, öbür ipliğe beklenmedik biçimde düşer.

Dizi komedisinin temposu, seyircinin karakterleri önceden tanımasından da güç alır. Bir sinema komedisi bir karakterin takıntısını kurmak için birkaç sahne harcar; dizi ise bunu ilk bölümlerde bir kez yapar ve sonra yalnızca hatırlatır. Bu yüzden dizideki bir karakter esprisi tek kelimeyle çalışabilir. Seyirci kelimeyi duymadan önce kimin ne diyeceğini sezer ve tahminin doğrulanması bile bir kahkaha getirir.

Son olarak, dizi sahnesinin kapanışı. Sahne bir yükselişin sonunda kesilir ve kesmeden önceki son replik, sahnenin düğmesidir. Bu düğme çoğu zaman bir karakter esprisidir: bütün hızın ardından gelen kısa, kuru bir söz. Durum esprisiyle kapanan sahne seyirciyi bir gürültünün içinde bırakır; karakter esprisiyle kapanan sahne ise onu bir yüzle bırakır.

Sahnede

Aynı cuma akşamı. Kaan hâlâ kombinin önünde diz çökmüş. Kerem, Şükrü'ye ekmek getirmiş; Kaan'ın orada olduğunu bilmiyordu.

İki sürüm

Aynı sahnenin yalnızca durum esprileriyle yazılmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Durum komedisinde tempo, espri yoğunluğu ile espri türleri arasındaki dengedir.
2. Durum esprisi sahneyi iter; karakter esprisi onu duraksatır.
3. İyi bir dizi sahnesi iki türü dönüşümlü kullanır.
4. Birden çok hikâye ipliği tempoyu artırır; iplikler arasındaki geçiş de bir espri olabilir.
5. Sahnenin düğmesi çoğu zaman bir karakter esprisidir.

Kendini sına

1. Sahnedeki durum esprilerinden üçünü say. Hangi karakter tepkileri onları izliyor?
2. Sevgi'nin «Kaan'la konuştunuz mu?» sorusu karşısında üç adamın bakışları neden bir karakter esprisi?
3. «Konuştu» neden iyi bir kapanış düğmesi?

Yanıtlar

1. Masada zaten duran ekmek (Kerem: «Üç ekmek. İyi, bayat olmaz… yani olur da»), Sevgi'nin herkese ayrı ayrı ekmek yazdırması (Şükrü: «Kerem de aldı»), kombinin gürültüyle yanması (Kerem: «hep böyle mi bağırır?», Kaan: «Basınç bir buçukta. Tutacak»).
2. Çünkü üçü de kendi sessizliğiyle, kendi bakışıyla tepki veriyor: Şükrü Kaan'a, Kaan tornavidaya, Kerem ekmeklere bakıyor. Hiçbiri cevap vermek istemiyor; her birinin kaçışı onun karakterinden geliyor.
3. Çünkü bütün gürültünün ardından gelen kısa, kuru bir karakter esprisi ve bir geri çağırma. Şükrü daha önce «Kombi de zaten konuşmuyor» demişti; şimdi kombi konuştu. Tek kelime, kombiyi Kaan'a bağlıyor ve sahneyi Şükrü'nün yüzüyle kapatıyor.

Sonraki derse köprü

Bu sahnedeki her espri bir sınavdan geçti: başka bir ağza taşındığında hâlâ güldürüyor mu, yoksa yalnız onu söyleyene mi ait? Modülün atölyesi bu sınavı bir kurala çeviriyor: bir komedi sahnesindeki her espriyi tek tek sınamak ve karakter dışı olanları kesmek.