Ciddiyetin içinde saçma

Açılış

Bir apartman yönetim toplantısında gündemin üçüncü maddesi: dördüncü kattaki kedinin asansörü kullanması. Yönetici madde numarasını okuyor, kâtip tutanağa yazıyor. Bir sakin itiraz ediyor: kedi asansöre tek başına binmiyor, birinin peşinden giriyor; dolayısıyla asansörü kullanan kedi değil, kapıyı tutan kişidir. Başka bir sakin, kedinin hangi düğmeye bastığının tespit edilip edilmediğini soruyor. Yönetici oylama yapılacağını söylüyor. Kâtip, oylamanın el kaldırarak mı gizli mi yapılacağını soruyor. Kimse gülmüyor. Salonun en arkasında oturan misafir ise yüzünü elleriyle kapatmış, omuzları titriyor.

Toplantı saçma bir konuyu konuşuyordu, ama kimse onu saçma bulmuyordu. Usul, madde numarası, tutanak, oylama biçimi: hepsi gerçek bir konu için ne kadar ciddiyse o kadar ciddiydi. Misafiri güldüren konu değildi; konuya gösterilen ciddiyetti.

Önceki derslerde komediyi karakterin bakışına, kurulum ve vuruşa, yanlış anlamaya ve tekrara bağladık. Bu ders hepsinin buluştuğu bir yere bakıyor: saçma bir durumun, karakterler tarafından son derece ciddi biçimde ele alınmasına.

Tek fikir

Saçma bir durum, karakterler onu saçma bulduğunda değil, ciddiye aldığında güldürür. Komedi, durumun saçmalığı ile ona gösterilen ciddiyet arasındaki mesafeden doğar. Bu mesafeyi korumak için hiçbir karakter göz kırpmamalı ve durumu kendi alışık olduğu usulle ele almalıdır.

Kavram

Saçma öncül tek başına komik değildir. Bir papağan bir mahkemeye getirilirse, bu bir haber başlığı olabilir, bir sahne değil. Sahneyi kuran şey, karakterlerin bu öncüle nasıl tepki verdiğidir. Karakterler öncülü saçma bulup gülerse, seyirci onlarla birlikte güler ama kısa bir süre; çünkü yapacak başka bir şey kalmaz. Karakterler öncülü ciddiye alırsa, seyirci her yeni ciddi hamlede yeniden güler; çünkü mesafe her hamlede biraz daha büyür.

Ciddi muamelenin en etkili aracı, karakterlerin kendi mesleklerinin ya da dünyalarının dilini kullanmasıdır. Bir kâtip tutanak tutar, bir avukat itiraz eder, bir hemşire triyaj yapar, bir şoför tarife hesaplar. İlk derste gördüğümüz komik takıntı burada en saf hâlini alır: her karakter saçma durumu kendi takıntısının usulüyle işler ve usul ne kadar titizse, saçmalık o kadar belirginleşir.

Ciddi muamelenin bir de tırmanış yapısı vardır. Sahne genellikle makul bir hamleyle başlar ve her hamle, bir öncekinin mantığını bir adım ileri taşır. Kedinin asansörü kullanması bir madde olarak gündeme alınır; sonra kimin sorumlu olduğu tartışılır; sonra hangi düğmeye bastığı sorulur; sonra oylama biçimi. Her adım kendi içinde mantıklıdır; ama adımlar birikince seyirci başladığı yerden ne kadar uzaklaştığını görür. Bu tırmanış, önceki dersin tekrar ve kural yapısıyla birleşebilir: usulün kendisi bir kural olur ve kuralın her uygulanışı biraz daha gülünçleşir.

Saçmalığı korumanın en büyük düşmanı, onu fark eden karakterdir. Sahnedeki biri «Bu ne saçmalık!» derse, seyirciye nasıl tepki vermesi gerektiği söylenmiş olur ve mesafe kapanır. Bazen sahnede bir tanık bulunabilir: saçmalığı gören ama söylemeyen biri, apartman toplantısındaki misafir gibi. Bu tanık seyircinin vekilidir; ama tanığın tepkisi sözsüz kalmalıdır. Bir gülümseme, kapanan bir yüz, sessizce bırakılan bir kalem. Tanık konuşursa, sahne biter.

Bu ciddiyeti sayfada korumanın pratik bir yolu, her repliği bir de gerçek bir konu için yazılmış gibi okumaktır. Papağan yerine bir insan tanık, kedi yerine bir kiracı koyun ve repliği yeniden okuyun. Replik hâlâ yerinde duruyorsa, ciddiyet doğru kurulmuştur. Replik ancak saçma öncülle anlam kazanıyorsa, büyük ihtimalle yazar göz kırpıyordur.

Son olarak, ciddiyetin içindeki saçma çoğu zaman bir şey daha gösterir: usulün kendisinin ne kadar keyfi olabileceğini. Kurumlar, törenler, kurallar, gerçek konular için kurulmuştur; ama saçma bir konuya uygulandıklarında onların mekanik yanı görünür. Bu yüzden bu tür komedi çoğu zaman bir eleştiri de taşır, ama bunu karakterlerin ağzından değil, sahnenin yapısından yapar.

Sahnede

Ozan hâlâ izinde. Cemil Bey dosya diziyor. Bir mülkiyet davasında iki komşu bir papağanın sahipliğini tartışıyor; hâkim, papağanın duruşmaya kadar emanete alınmasına karar vermiş. Kafes kaleme getirildi. Davacı vekili Tuna Bey de orada.

İki sürüm

Aynı sahnenin karakterlerin göz kırptığı hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Saçma bir durum, karakterler onu ciddiye aldığında güldürür.
2. Komedi, öncülün saçmalığı ile ona gösterilen ciddi muamele arasındaki mesafeden doğar.
3. Ciddi muamele karakterlerin meslek ya da dünya diliyle kurulur ve adım adım tırmanır.
4. Saçmalığı adlandıran karakter mesafeyi kapatır; tanığın tepkisi sözsüz kalmalıdır.
5. Her replik, gerçek bir konu için söylenmiş gibi okunduğunda da yerinde durmalıdır.

Kendini sına

1. Sahnedeki saçma öncül ne ve ona nasıl bir muamele gösteriliyor?
2. «Emanet eşyaya telkinde bulunmayın» repliği neden komik?
3. Cemil'in sahnedeki işlevi ne?

Yanıtlar

1. Bir papağanın mülkiyet davasında emanet eşya olarak kaleme getirilmesi. Meral onu bir tutanağın bütün maddeleriyle ele alıyor: renk, ağırlık, söylediği söz, saat. Tuna da bir avukat gibi itiraz ediyor.
2. Çünkü gerçek bir tanık için kullanılsa tamamen yerinde olacak bir usul ifadesi, bir papağana «Hasan» diyen bir avukata uygulanıyor. Replik ciddiyet sınavından geçiyor; saçmalık öncülden geliyor, replikten değil.
3. Hem saçmalığı kalemin tarihine yerleştiriyor, keçi anısıyla, hem de seyircinin vekili olan tanık. Sahnenin sonunda omuzları bir kez titriyor, ama hiçbir şey söylemiyor; gülüşü sözsüz kaldığı için ciddiyet bozulmuyor.

Sonraki derse köprü

Papağan sahnesi tek bir öncülün üzerine kuruldu ve birkaç dakika sürdü. Dizi komedisi ise her hafta yeni öncüller ister ve onları belirli bir hızla işler. Bir sonraki ders bu hızı inceliyor: durum komedisinde tempo, sayfa başına espri yoğunluğu ve karakter esprisi ile durum esprisinin dengesi.