Tekrar ve kural

Açılış

Bir çocuk babasına sofrada üç kez tuz uzatmasını rica ediyor. Birincide baba tuzu uzatıyor. İkincide baba tuzu uzatıyor, biraz sabırsız. Üçüncüde baba tuzluğu almadan çocuğa bakıyor, sonra kendi tabağına bakıyor, sonra tuzluğu çocuğun önüne koyup kendi tabağını da yanına itiyor: «Al, sen ye bunu da. Benimki tuzsuz kalsın.» Sofradaki herkes gülüyor.

Üçüncü istekte olan şey, ilk ikisi olmadan komik olmazdı. İlk iki istek bir kural kurdu: çocuk ister, baba verir. Seyirci üçüncüde aynı şeyi bekledi. Baba kuralı bozdu ve beklenti kırıldı. Birinci istek bir olay, ikincisi bir tekrar, üçüncüsü bir espriydi.

On üçüncü modülde geri çağırmayı gördük: bir sözün sonradan başka bir anlamla geri dönmesi. Önceki derslerde de kurulum ve vuruşu, yanlış anlamayı işledik. Bu ders komedinin en eski araçlarından birine, tekrara ve onun kurduğu kurala bakıyor.

Tek fikir

Tekrar bir kural kurar ve kural bir beklenti doğurur. İlk söyleyiş bir olaydır, ikincisi kuralı kurar, üçüncüsü onu bozar. Komedi, seyircinin kurala güvendiği anda kuralın kırılmasından doğar; ya da kural kırılmadan, ısrarla sürdüğü için.

Kavram

Neden üç? Çünkü bir kez olan şey bir olaydır; seyirci onu bir kalıp olarak görmez. İki kez olan şey bir rastlantı olabilir ama seyirci artık bir kalıp sezmeye başlar. Üçüncüde seyirci kalıba güvenir ve tahmin eder. Bu güven, kırılmaya hazır bir beklentidir. Dördüncü tekrar ise genellikle fazladır: seyirci kalıbı çoktan öğrenmiştir ve sıkılmaya başlar.

Üçlü yapının iki biçimi vardır. Birincisinde üçüncü öğe kalıbı bozar: iki benzer şeyden sonra beklenmedik bir şey gelir. İkincisinde üçüncü öğe kalıbı tamamlar ama abartarak: iki küçük şeyden sonra devasa bir şey gelir. Her iki biçimde de üçüncü öğe, önceki ikisinin kurduğu kurala göre okunur.

Kural kurulduktan sonra yazarın elinde üç seçenek vardır. Birincisi kuralı sürdürmek: karakter beklenen şeyi yeniden yapar ve seyirci güler, çünkü tahmini doğrulandı. Bu, kuralın ısrarından gelen komedidir. Önceki derste gördüğümüz komik takıntı genellikle böyle çalışır; karakter ne olursa olsun aynı tepkiyi verir. İkincisi kuralı kırmak: karakter bu sefer başka bir şey yapar ve seyirci şaşırır. Üçüncüsü kuralı tersine çevirmek: kuralın kurbanı, kuralın sahibine dönüşür; ya da kural bir başka karaktere geçer.

Tekrarlanan sözün bir de birikimi vardır. Aynı söz her tekrarda biraz daha yük taşır. İlk söyleyişte sıradan, ikincide tanıdık, üçüncüde beklenen, dördüncüde bir nakarattır. Bu birikim yalnızca komik değildir; sözün sahneler boyunca taşınması, bir karakterin ya da bir ilişkinin imzasına dönüşür. On üçüncü modülde gördüğümüz geri çağırma, bu birikimin hikâye boyunca yayılmış biçimidir; bu dersin tekrarı ise tek bir sahnenin içinde sıkışır.

Tekrarın en sık hatası, her tekrarı aynı yazmaktır. Komik tekrar, ufak bir değişimle güçlenir. Söz aynı kalır ama tonu değişir; ya da ton aynı kalır ama durum değişir; ya da söz biraz kısalır. Seyirci aynılığın içinde küçük farkı duyar ve bu fark tekrarı canlı tutar. Hiç değişmeyen tekrar ikinci seferde bile bayatlayabilir.

Bir de ritim meselesi var. Tekrarlar arasındaki mesafe kuralın gücünü belirler. Çok yakın tekrarlar bir kekeme gibi duyulur; çok uzak tekrarlar ise seyircinin kuralı unutmasına yol açar. Tek sahnelik bir üçlü yapıda tekrarlar arasında genellikle birkaç replik bulunur: kuralın kurulmasına yetecek kadar yakın, nefes aldıracak kadar uzak.

Son olarak, kuralın kırıldığı an bir vuruştur ve vuruşun kuralları ona da uyar. Kırılma kısa olmalı, sona yerleşmeli ve ardından bir es gelmelidir. Kırılmayı açıklamak, onu öldürür.

Sahnede

Ozan izinde. Kalemde yalnız Meral var. Emekli Cemil Bey, Ozan'ın önerisiyle, birkaç günlüğüne dosya dizmeye gelmiş; resmî işe dokunmuyor. Cemil bu kalemde otuz bir yıl çalıştı. Ama Ozan son bir yılda her şeyin yerini değiştirdi.

İki sürüm

Aynı sahnenin tekrarsız hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Tekrar bir kural kurar ve kural bir beklenti doğurur.
2. Üçlü yapıda ilk ikisi kalıbı kurar, üçüncüsü onu bozar ya da abartır.
3. Kural sürdürülebilir, kırılabilir ya da tersine çevrilebilir.
4. Komik tekrar küçük bir değişimle güçlenir; hiç değişmeyen tekrar bayatlar.
5. Kuralın kırıldığı an bir vuruştur: kısa, sonda ve açıklamasız.

Kendini sına

1. Sahnedeki komik kural nedir ve nasıl kuruluyor?
2. İkinci tekrara eklenen küçük değişim ne ve ne işe yarıyor?
3. İlk taslakta Meral'in «Ataşları da size eski yerine koymuş» cümlesi neden sahneyi zayıflatıyor?

Yanıtlar

1. Cemil bir şeyi eski yerinde arıyor, «burada olurdu» diyor, Meral «Ozan değiştirdi» diyor ve yeni yeri söylüyor. Kural iki tekrarla kuruluyor: zımba ve delgeç.
2. Cemil'in itirazı («Otuz bir yıl burada durdu») ve Meral'in onu kendi diliyle geri vermesi («Bir yıldır orada duruyor»). Bu değişim tekrarı canlı tutuyor ve iki karakterin sesini ayırıyor.
3. Çünkü seyircinin kendi bulacağı kırılmayı önceden bir bilgi olarak veriyor. Kural kurulmadan kırılma söyleniyor ve sahnenin vuruşu harcanıyor.

Sonraki derse köprü

Cemil ataşları ararken kimse gülmüyordu; ikisi de işini ciddiyetle yapıyordu ve komedi oradan geldi. Bir sonraki ders bu ciddiyeti uç noktaya taşıyor: ciddiyetin içinde saçma, yani karakterlerin saçma bir durumu son derece ciddi konuştuğu sahne.