18.7 · Seviye 8 · Tür ve Biçim · Atölye
Espriyi kesmek
Bir komedi sahnesindeki esprileri tek tek sınar; karakter dışı olanları keser
Diyalog Akademisi · Komedi Diyaloğu · 1.379 kelime · 26 replik · ≈ 6 dk okuma · 9 dk dinleme
Örnek sahneler ve kişiler bu akademi için yazıldı; film ve dizi örnekleri anlatılır, diyalogları aktarılmaz.
Görev
Bu atölyede elindeki komedi sayfasını espri espri tarayacak, her birini sorguya çekecek ve sorgudan sağ çıkamayanları sayfadan atacaksın. Ölçüt güldürüp güldürmediği değil. Ölçüt, espriyi kimin söylediği: yalnızca o karakterin ağzına uyan espriler kalacak; herhangi bir karakterin söyleyebileceği espriler gidecek.
Bu zor bir iş, çünkü kesilecek esprilerin bir kısmı komik. Yazar onları yazarken gülmüştür ve okur da gülebilir. Ama bir sahnede karakter dışı bir espri, karakterin sesini bir anlığına yazarın sesiyle değiştirir. Seyirci güler ve o an karakteri kaybeder. Komik ama yabancı bir espri, bir sahneye düşürdüğünden fazlasını aldırır.
Modülün bütün dersleri bu atölyenin araçlarıdır. İlk dersten başka ağız sınavı, ikinciden vuruş kelimesinin yeri, üçüncüden iki yöne uyan replik, dördüncüden kural, beşinciden ciddiyet, altıncıdan durum ile karakterin dengesi.
İş üç sınav ve bir yeniden kurulumdan oluşur.
Birinci sınav: başka ağız. Espriyi sahnedeki başka bir karakterin ağzına koy. Hâlâ çalışıyorsa, espri yazarındır. Kes ya da asıl sahibinin bakışına göre yeniden kur.
İkinci sınav: göz kırpma. Espriyi söyleyen karakter şaka yaptığını biliyor mu, bunu belli ediyor mu? Ediyorsa, espri karakteri küçültüyor ve seyircinin bulacağı komediyi önceden harcıyor. Ciddiyeti geri ver ya da kes.
Üçüncü sınav: sahne. Espri sahneyi bir yere götürüyor mu, ya da bir karakteri gösteriyor mu? Yalnızca bir kahkaha için oradaysa ve sahne onsuz da aynı yere varıyorsa, kesilebilir.
Sınavların sırası da önemli. Başka ağız sınavı en hızlısıdır ve esprilerin çoğunu tek başına ayıklar; bu yüzden ilk o yapılır. Göz kırpma sınavı daha incedir, çünkü karakter esprisi de bazen yanlış yazılmış bir tonla göz kırpar; o zaman espri kesilmez, yalnızca tonu düzeltilir. Sahne sınavı en sona kalır ve en çok tartışılandır: bir espri hiçbir şeyi ilerletmiyor gibi görünebilir ama bir karakterin yüzünü gösteriyorsa, sahnenin asıl işini yapıyordur.
Son adım: yeniden kurulum. Kestiğin esprilerin bıraktığı boşluklara bak. Bazıları boş kalmalı; sahne nefes alır. Bazılarına bir karakter tepkisi gerekir; orada karakterin kendi bakışından bir cümle yaz. Bitirince esprileri yeniden say. Sayı düşmüş olabilir; ama kalan her espri, yalnızca onu söyleyene ait olmalı.
Örnek çözüm
Görevi dolmuşla yapalım. Bir cumartesi sabahı, ilk sefer. Burcu nöbet çıkışı, ön koltukta, gözleri kapanmak üzere. Safiye arkada. Kerem direksiyonda.
İlk taslak
Yazarın espri yüklü ilk taslağı.
İÇ. DOLMUŞ — SABAH. Burcu ön koltuğa oturur. Safiye arkada, parasını uzatır.
KEREM
Ön koltuk rezerve, hanımefendi. VIP bölüm.
BURCU
Dün gece sakindi. Hiç kimse gelmedi.
SAFİYE
Kızım, hastane de dolmuş gibi mi, hep dolu mu?
KEREM
Benim dolmuş da acil servis gibi, herkes acele ediyor, kimse teşekkür etmiyor.
BURCU
Kerem, emniyet kemerini tak.
KEREM
Ben şoförüm.
BURCU
Şoförler de ölür.
SAFİYE
Bir tam, bir öğrenci. Öğrenci benim, ruhum genç.
KEREM
Şey… para üstü… yani bir dakika, abla, bozuk yok.
Dolmuş yokuşa çıkar. Burcu'nun başı cama düşer, uyur. Kerem kasiste yavaşlar.
SAFİYE
Yavaş git, oğlum, kız uyuyor.
KEREM
Yavaş gidiyorum, abla. Kasis.
Şimdi her espriyi sınayalım.
| Espri | Başka ağız | Göz kırpma | Sahne | Karar |
|---|---|---|---|---|
| Kerem: «VIP bölüm» | Burcu ya da Safiye de diyebilir | Kerem şaka yaptığını biliyor | Hiçbir şey göstermiyor | Kes |
| Burcu: «Dün gece sakindi» | Yalnızca bir hemşire için yüklü | Yok | Bir şey eksik: hemşirenin batıl inancı | Düzelt |
| Safiye: «hastane de dolmuş gibi mi» | Herkes söyleyebilir | Hafif | Kerem'in esprisini kuruyor | Kes |
| Kerem: «dolmuş da acil servis gibi» | Herkes söyleyebilir | Kerem şaka yapıyor | Bir benzetme, sahne ilerlemiyor | Kes |
| Burcu: «Şoförler de ölür» | Yalnızca acilde çalışan biri | Yok, tamamen ciddi | Burcu'yu ve Kerem'e kaygısını gösteriyor | Kalsın |
| Safiye: «ruhum genç» | Herkes söyleyebilir | Safiye göz kırpıyor | Hiçbir şey göstermiyor | Kes |
| Kerem: «para üstü… bozuk yok» | Yalnızca Kerem'in sesi | Yok | Kerem'i gösteriyor | Kalsın |
| Safiye ile Kerem: «Kasis» | Kerem'in tarifeli, olgulu sesi | Yok | Kerem'in Burcu'ya özenini gösteriyor | Kalsın |
Sekiz espriden dördü kesildi, biri düzeltildi. «Dün gece sakindi» sınavda ilginç bir yere düştü: espri değil, ama bir esprinin malzemesi. Acil serviste çalışanlar arasında «sakin» kelimesini yüksek sesle söylemek uğursuzluk sayılır; söyleyen, bir sonraki nöbeti kalabalık geçirir. Burcu bunu bilir. Bu, onun takıntısından doğan bir espri imkânı.
Yeniden yazım
İÇ. DOLMUŞ — SABAH. Burcu ön koltuğa oturur. Safiye arkada, parasını uzatır.
BURCU
Dün gece s…
Burcu kendini durdurur. Ağzını kapatır.
BURCU
Dün gece iyiydi. O kelimeyi söylemiyorum.
KEREM
Hangi kelimeyi?
BURCU
Söylersem bu gece on iki ambulans gelir.
BURCU
Kerem, emniyet kemerini tak.
KEREM
Ben şoförüm.
BURCU
Şoförler de ölür.
Kerem kemerini takar. Hiçbir şey demez.
KEREM
Şey… para üstü… yani bir dakika, abla, bozuk yok.
Dolmuş yokuşa çıkar. Burcu'nun başı cama düşer, uyur. Kerem kasiste yavaşlar.
SAFİYE
Yavaş git, oğlum, kız uyuyor.
KEREM
Yavaş gidiyorum, abla. Kasis.
Yeniden yazımda espri sayısı düştü ama sahne daha çok güldürüyor, çünkü kalan her espri bir karakterin yüzünü gösteriyor. Burcu'nun yarım kalan kelimesi, «O kelimeyi söylemiyorum», tamamen ciddi bir batıl inanç; bir hemşirenin ağzında komik, başka birinin ağzında anlamsız. «Şoförler de ölür» yerinde duruyor ve bu sefer Kerem'in sessizce kemerini takması onu tamamlıyor: Kerem bir cevap vermiyor, itaat ediyor. Kasis repliği ise son düğme: Kerem'in Burcu'ya özeni, bir yol bilgisinin içine saklanmış.
Safiye'nin bütün esprileri kesildi ve geriye yalnızca son repliği kaldı. Bu bir kayıp gibi görünebilir, ama Safiye'nin sesi o tek replikte daha net: «Yavaş git, oğlum, kız uyuyor.» Esprilerini yitiren karakter, sesini yitirmiş olmaz; çoğu zaman sesine kavuşur. Kesilen «ruhum genç» şakası Safiye'yi bir espri makinesine çeviriyordu; son replik ise onu dolmuşun yaşlı, gözü her şeyde olan yolcusu olarak bırakıyor.
Kerem'in iki esprisi de kesildi, «VIP» ve «acil servis gibi». İkisi de Kerem'in ağzına yabancı: Kerem benzetme kurmaz, kendi cümlesini düzeltir. Yerlerine bir şey yazılmadı; Kerem'in sessizce kemerini takması, kesilen iki espriden daha çok şey söylüyor.
Hatayı bul
Aşağıdaki deneme kesme işini aşırıya götürmüş. Her şey kesilmiş; geriye bilgi kalmış.
BURCU
Günaydın.
KEREM
Günaydın. Nasıldı nöbet?
BURCU
İyiydi. Yorgunum.
KEREM
Kemerini takar mısın?
BURCU
Takarım.
Burcu uyur. Dolmuş yokuşa çıkar.
Cevap
Bu denemede hiçbir yazar esprisi kalmamış; ama karakter esprileri de gitmiş. Kesme işi bir ayrım değil, bir temizlik olarak yapılmış. Ortaya çıkan sahnede kimse kimseden farklı konuşmuyor: «Günaydın», «İyiydi», «Takarım». Bu replikleri herhangi iki karakter söyleyebilir. Başka ağız sınavı yalnızca esprilere değil, her repliğe uygulanabilir; ve bu sahne o sınavdan kalıyor.
Asıl sorun, «Şoförler de ölür» gibi bir repliğin de kesilmiş olması. Bu bir espri değil miydi? Evet, ama bir karakter esprisi: Burcu'nun acil servis gözüyle dünyaya bakışından doğuyordu ve Kerem'e duyduğu kaygıyı, onu söylemeden taşıyordu. Kesilmesi, sahneyi bir yüzden yoksun bıraktı. Üstelik kemer isteği şimdi Kerem'den geliyor: «Kemerini takar mısın?» Bu, Burcu'nun takıntısını Kerem'e aktarıyor ve iki karakterin sesini birbirine karıştırıyor.
Bir başka kayıp, Kerem'in «şey»leri ve para üstü telaşı. Bunlar komik ama yazarın değil Kerem'in. Silindiklerinde Kerem düzgün, akıcı cümleler kuran biri olmuş; seyircinin tanıdığı Kerem değil.
Bir de şuna bak: bu denemede sahne hızlandı ama boşaldı. Tempo dersinde gördüğümüz durum ve karakter dengesinden geriye yalnızca durum kaldı; Burcu'nun uyuması ve yokuş. Kalan replikler sahneyi ilerletiyor, ama hiçbir yerde durdurmuyor. Seyirci bir yolculuk izliyor, iki insanı değil.
Atölyenin kuralı «esprileri kes» değildi; «karakter dışı esprileri kes»ti. Kesme işi bir neşter gibi yapılmalıdır, bir silgi gibi değil. Her espriyi ayrı ayrı sına ve yalnızca sınavdan kalanı kes. Sınavı geçen espri, sahnenin en değerli replikleridir; onları korumak, kesmek kadar önemlidir.
Teslim
Rubrik
Yeni sahneni tabloyla birlikte değerlendir; her ölçüt üç basamaklı.
- Sınav. Zayıf: espriler tek tek sınanmamış. Yeterli: sınavlar yapılmış ama bazı kararlar gerekçesiz. Güçlü: her espri üç sınavdan geçmiş ve her kararın gerekçesi tabloda.
- Kesim. Zayıf: yazar esprileri hâlâ sahnede ya da karakter esprileri de kesilmiş. Yeterli: yazar esprilerinin çoğu kesilmiş. Güçlü: yalnızca karakter dışı espriler kesilmiş; karakter esprileri korunmuş.
- Düzeltme. Zayıf: hiçbir espri düzeltilmemiş. Yeterli: en az bir espri karakterin takıntısına göre yeniden yazılmış. Güçlü: düzeltilen espri, karakterin önceden görünmeyen bir yanını gösteriyor.
- Boşluk. Zayıf: kesilen her yer başka bir espriyle doldurulmuş. Yeterli: bazı boşluklar bırakılmış. Güçlü: boşluklar sahneye nefes aldırıyor ve kalan esprilerin etkisini artırıyor.
- Sesler. Zayıf: kesimden sonra karakterler birbirine benziyor. Yeterli: sesler ayırt ediliyor. Güçlü: her karakterin her repliği yalnızca onun ağzına uyuyor.
Sonraki derse köprü
Burcu'nun söylemediği kelime, sahnenin en komik anıydı; bir şeyi saklamak güldürdü. Bu modül komediyi karakterin bakışından kurdu. Bir sonraki modül başka türlere geçiyor ve diyaloğun her türün sözleşmesine göre nasıl değiştiğine bakıyor. İlk ders gerilim ve polisiye: bilginin saklandığı, kısa ve işlevsel diyalog.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.