Anlatıcı sesi

Açılış

Bir belgeselde bir ses, kuraklıktan etkilenen bir köyü anlatıyor: «Bu köyde artık kimse yaşamıyor.» Görüntüde boş evler, kırık kapılar, kurumuş bir çeşme. Ses ve görüntü aynı şeyi söylüyor. Sonra kamera bir avluya giriyor ve orada, bir ağacın gölgesinde, yaşlı bir kadın fasulye ayıklıyor. Ses hâlâ aynı cümleyi tekrarlıyor gibidir ama artık yalan söylüyor. Seyirci bir an duraksıyor: anlatıcı mı yanılıyor, yoksa bu kadın sayılmayanlardan mı?

Ses ile görüntünün ayrıldığı o an, belgeselin en çok şey söyleyen anıdır. Görüntüyü tekrar eden ses yalnızca bilgi verir; görüntüyle ayrışan ses bir soru sorar.

On dördüncü modülde dış sesi tanımladık: sahnenin zamanında ve mekânında olmayan bir ses. Önceki iki derste de monoloğu bir dinleyenin ve bir kalabalığın karşısında kurduk. Bu ders monoloğun en yalnız biçimine bakıyor: kimsenin karşısında olmayan, görüntünün üstünden konuşan anlatıcıya.

Tek fikir

Anlatıcı sesi görüntüyle üç biçimde ilişki kurar: onu tekrar eder, onunla çelişir ya da onu tamamlar. Tekrar çoğu zaman gereksizdir. Çelişki ve tamamlama ise sahneye ikinci bir katman ekler; seyirci ses ile görüntünün arasındaki farkı kendisi okur.

Kavram

Bir anlatıcı sesini yazmadan önce sorulacak ilk soru şudur: bu ses, görüntünün zaten gösterdiği bir şeyi mi söylüyor? Bir kadın pencereden bakıyor ve anlatıcı «Pencereden bakıyordu» diyor. Bu tekrar, seyirciye hiçbir şey vermez; hatta ondan bir şey alır, çünkü görüntünün kendi başına söyleyeceği şeyi kelimeye bağlar ve daraltır. Tekrar eden anlatım, çoğu zaman yazarın görüntüye güvenmediğinin işaretidir.

Tamamlayan anlatım ise görüntünün ulaşamadığı bir yere uzanır. Kadın pencereden bakıyor ve anlatıcı «Otuz yıl sonra o pencereyi satacaktı» diyor. Görüntü bir an gösteriyor; ses o ana bir gelecek ekliyor. Seyirci artık aynı görüntüyü iki zamandan birden izliyor. Tamamlayan anlatıcı geçmişi, geleceği, sayıları, görünmeyen sebepleri getirebilir. Bir koşulu vardır: getirdiği şey görüntüde olmamalıdır.

Çelişen anlatım ise tamamlamanın durduğu yerden yürür. Anlatıcı bir şey söyler, görüntü başka bir şey gösterir. Bu çelişki üç kaynaktan doğabilir. Birincisi bilgisizlik: anlatıcı bilmiyordur, bir çocuktur, yanılıyordur. İkincisi saklama: anlatıcı biliyordur ama söylemek istemiyordur; utanır, korkar, korur. Üçüncüsü kendini kandırma: anlatıcı kendi anlattığına inanır, ama görüntü onu yalanlar. Her üç durumda da seyirci bir dedektife dönüşür; anlatıcının söylediği ile görüntünün gösterdiği arasındaki farkı kendisi tartar.

Çelişkinin dozu önemlidir. Anlatıcı her cümlesinde görüntüyle çelişirse, seyirci ona hiç inanmaz ve çelişki bir oyuna döner. Çoğu zaman anlatıcı uzun süre doğruyu söyler, seyircinin güvenini kazanır ve ancak seyrek anlarda ayrışır. O ayrışma, kazanılmış güvene çarptığı için duyulur.

Anlatıcı sesinin bir de biçimi vardır ve bu biçim karakterin sesinden gelmelidir. Bir anlatıcı herhangi biri değildir; bir kişidir ya da bir kişilik taşır. Sayan bir karakter sayılarla anlatır; edebî bir karakter imgelerle anlatır; kaçak bir karakter kısa ve kesik anlatır. Anlatıcının biçimi, onun neyi göreceğini ve neyi atlayacağını da belirler. Sayılarla anlatan biri bir sayıyı asla atlamaz ama bir duyguyu kolayca atlar; o atlanan duygu, görüntüde durur.

Bir anlatıcının ne zaman konuşacağı da bir karardır. Her sahnenin üstüne ses koymak, görüntüye nefes aldırmaz. İyi kullanılan anlatıcı, susacağı yeri bilir: en güçlü görüntülerin üstünde çoğu zaman ses yoktur. Bir anlatıcının sustuğu an, onun söylediği bütün cümlelerden daha yüksek sesle duyulabilir.

Son olarak, anlatıcı sesi bir monologdur ve monoloğun kuralları ona da geçerlidir. Bir isteği vardır: anlaşılmak, aklanmak, unutmamak, bir şeyi düzene koymak. Bir engeli vardır: anlatmak istemediği bir şey. İç dönüşleri vardır. Bir dinleyeni yoktur ama bir muhatabı olabilir: seyirci, bir çocuk, ölmüş biri, kendisi.

Sahnede

Ayın on dokuzu. Ozan'ın annesi ameliyatta. Ozan bekleme salonunda; defterini açmış, yazıyor. Sesini duyduğumuz şey, defterine yazdıkları.

İki sürüm

Aynı sahnenin anlatıcısının görüntüyü tekrar ettiği hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Anlatıcı sesi görüntüyü tekrar eder, onu tamamlar ya da onunla çelişir.
2. Tekrar eden anlatım görüntüden bir şey alır; tamamlayan ve çelişen anlatım bir katman ekler.
3. Güvenilmez anlatıcının söylemediğine bakılır; çelişki bilgisizlikten, saklamaktan ya da kendini kandırmaktan doğar.
4. Anlatıcının biçimi karakterin sesinden gelir ve neyi atlayacağını belirler.
5. Anlatıcının sustuğu yer de bir karardır.

Kendini sına

1. Ozan'ın «yirmi iki sandalye, on dördü dolu» cümlesi hangi tür anlatım ve ne işe yarıyor?
2. «On bire kadar kaldı» cümlesi görüntüyle nasıl bir ilişki kuruyor?
3. İlk taslakta Ozan'ın anlatıcı sesi neden onun sesi değil?

Yanıtlar

1. Tamamlayan anlatım. Görüntü salonu gösteriyor ama sandalyeleri saymıyor; ses sayıyor. Bu, Ozan'ın sesini kuruyor ve aynı zamanda onun korkusunu sayıların arkasına sakladığını gösteriyor.
2. Çelişkili bir ilişki. Saat bir buçuk ve Meral hâlâ orada. Ozan küçük ölçekte güvenilmez bir anlatıcı: yalan söylemiyor ama Meral'in kalışını kaydetmiyor. Seyirci bunun anlamını defterin dışında okuyor.
3. Çünkü Ozan sayan, kaydeden biri; ilk taslakta ise duygularını adlandırıyor («Çok korkuyordum», «Çok duygulandım»). Ayrıca görüntünün göstereceği şeyleri, titreyen elleri ve Meral'in kalışını, önceden söylüyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde monoloğu dört yerden kurduk: konuşanın içinden, dinleyenin tepkilerinden, kalabalığın önünden ve görüntünün üstünden. Modülün atölyesi bu araçları bir sayfaya taşıyor: bir sayfalık bir monoloğu, dinleyenin üç müdahalesiyle kesintiye uğratarak bir sahneye çevirmek.