Kamusal konuşma

Açılış

Bir düğün salonunda gelinin babası mikrofonu alıyor. Kâğıdını açıyor, okumaya başlıyor: kızının ne kadar iyi bir evlat olduğu, damadın ne kadar iyi bir aileden geldiği, iki ailenin bundan sonra tek aile olacağı. Salon alkışlıyor. Sonra baba kâğıttan başını kaldırıyor ve kâğıtta olmayan bir şey söylüyor: «Annesi de görseydi.» Salon susuyor. Bir saniye sonra baba kâğıda dönüyor, son cümleyi okuyor, kadehini kaldırıyor.

O tek cümle konuşmanın geri kalanından farklıydı. Kâğıttaki cümleler salona söylenmişti; o cümleyi baba kendine söyledi. Kamusal bir konuşmanın içinde, bir an için, özel bir ses duyuldu.

Önceki iki derste monoloğu bir kişinin karşısında kurduk: konuşanın iç engeli ve dinleyenin tepkileri. Bu ders kalabalığa dönüyor. Bir karakter halkın önünde konuştuğunda ne olur ve yazar bu konuşmayı nasıl sahneye çevirir?

Tek fikir

Kamusal konuşmada karakter iki şeyi aynı anda söyler: halka söylemesi gerekeni ve kendine söylediğini. Halka söylenen kalıptır; kendine söylenen kalıbın çatlaklarından sızar. Sahne, bu iki sesin arasındaki farkta yaşar.

Kavram

Kamusal konuşmanın türleri çoktur. Nutuk bir topluluğa yön vermek ister: askerleri savaşa, işçileri greve, seçmenleri sandığa. Savunma bir yargıcın ya da kurulun önünde haklı çıkmak ister. Düğün konuşması iki aileyi birleştirmek, kadeh kaldırma bir anı ya da bir kişiyi kutlamak ister. Cenaze konuşması ölünün hayatını toparlamak ister. Hepsinin bir biçimi vardır ve seyirci bu biçimi önceden bilir; ne zaman alkış geleceğini, hangi cümlenin hangisini izleyeceğini tahmin eder.

Bu öngörülebilirlik yazar için bir fırsattır. Seyirci kalıbı bildiği için, kalıptan sapan her cümleyi hemen fark eder. Düğündeki baba yirmi cümle boyunca beklenen şeyleri söyler; yirmi birinci cümle beklenmedik olduğunda, bütün salon onu duyar. Kamusal konuşmada maske ne kadar düzgünse, çatlak o kadar yüksek sesle duyulur.

Kamusal bir konuşmayı sahneye çevirmenin yolu, karakterin iki isteğini ayırmaktır. Birinci istek kamusal olandır: törenin istediği. Düğün konuşmasında bu, iki aileyi onurlandırmaktır. İkinci istek özel olandır: karakterin kendi içinde taşıdığı ve törene ait olmayan şey. Babanın özel isteği, ölmüş karısının o salonda olmasıdır. Konuşma birinci isteğin sesiyle yürür; ikincisi, bir ya da iki yerde, kalıbın içinden sızar.

Kamusal konuşmaların çoğunda kalabalığın içinde asıl muhatap olan biri vardır. Savunma yapan sanık jüriye konuşur ama annesine bakar. Kadeh kaldıran sağdıç damada konuşur ama gelinin yüzünü izler. Yazar bu kişiyi seçer ve konuşmanın bazı cümlelerini ona yönlendirir. Seyirci bu cümleleri iki kez duyar: kalabalığın duyduğu anlamıyla ve o tek kişinin duyduğu anlamıyla.

Kamusal konuşmanın yazımında üç tuzak vardır. Birincisi maskeyi hiç çatlatmamaktır: karakter kalıbı baştan sona okur ve konuşma bir nutuk olarak kalır, sahne olmaz. İkincisi maskeyi hemen çıkarmaktır: karakter mikrofonu alır almaz içini döker ve kamusal biçim ortadan kalkar; o zaman gerilim de kalkar, çünkü gerilim maskeyle yüz arasındaki farktan doğar. Üçüncüsü kalabalığı unutmaktır. Kalabalık bir dinleyendir ve geçen dersin dinleyeni gibi tepki verir: alkışlar, susar, kıpırdanır, öksürür. Bir kalabalığın sessizliği, tek bir kişinin sessizliğinden daha ağırdır.

Son olarak, kamusal konuşmanın sonu çoğu zaman maskeye dönüştür. Karakter çatlaktan sonra kalıba geri döner, son cümleyi söyler, kadehini kaldırır. Bu dönüş bir yenilgi değildir; karakterin kalabalığın önünde ayakta kalma biçimidir. Seyirci çatlağı görmüştür ve maskenin geri takılışını, onu görmüş biri olarak izler.

Sahnede

Zehra Hanım'ın kırkı. Rıfat evde mevlit okutuyor. Hoca duayı bitirdi, misafirler kalkmak üzere. Rıfat ayağa kalkıp birkaç söz söylemek istiyor. Kalabalığın içinde Şükrü, Nazmi ve Kerem var.

İki sürüm

Aynı konuşmanın maskesi baştan çıkarılmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Kamusal konuşmada karakter iki şey söyler: halka söylemesi gerekeni ve kendine söylediğini.
2. Kamusal maske ne kadar düzgünse, çatlak o kadar yüksek sesle duyulur.
3. Kalabalığın içinde çoğu zaman bir asıl muhatap vardır; bazı cümleler herkese söylenir ama ona düşer.
4. Kalabalık bir dinleyendir; sessizliği ağır bir tepkidir.
5. Çatlaktan sonra maskeye dönmek, karakterin kalabalığın önünde ayakta kalma biçimidir.

Kendini sına

1. Rıfat'ın konuşmasında maske nerede çatlıyor ve çatlağı ne açıyor?
2. Rıfat'ın asıl muhatabı kim ve bu nasıl gösteriliyor?
3. İlk taslakta Rıfat'ın itirafı neden daha zayıf?

Yanıtlar

1. Balkon ayrıntısından sonra, pencereye bakıp «Ben duymazdım. Ben uyurdum o saatte» dediği yerde. Çatlağı, ölüyü anma kalıbının içine koyduğu somut ayrıntı açıyor: annenin balkondan mahalleyi görmesi, ona ilk seferi ve kornayı hatırlatıyor.
2. Şükrü. Rıfat «Şükrü abi çalardı» diyor ve ona bakıyor; Şükrü başını kaldırmıyor. Cümle salona bir bilgi, Şükrü'ye bir teşekkür. Kapıdaki «Yarın yedide» bu özel konuşmanın cevabı.
3. Çünkü kalıp olmadığı için sapma da yok. İtiraf ilk cümleden geliyor, hiçbir şeyi kırmıyor; duygu adlandırılıyor ve teşekkür doğrudan yapılıyor. Çift muhatap tek muhataba dönüyor ve Şükrü'nün cevabı boş bir kalıp oluyor.

Sonraki derse köprü

Rıfat'ın konuşmasında iki ses vardı: kalabalığa söylenen ve kendine söylenen. Sinemada bir üçüncü ses daha vardır: görüntünün üstünden konuşan, sahnede olmayan bir anlatıcı. Bir sonraki ders anlatıcı sesini inceliyor: görüntüyü tekrar etmeyen, onunla çelişen ya da onu tamamlayan dış ses.