Monoloğun dinleyeni

Açılış

Bir mahalle kahvesinde iki eski arkadaş oturuyor. Biri anlatıyor: oğluyla aralarında geçen bir tartışmayı, kendi haklılığını, oğlunun ne kadar inatçı olduğunu. Öteki dinliyor. Bir ara çayını bırakıyor. Anlatan bir an duruyor, sonra sesini alçaltıp «Gerçi ben de biraz sert konuştum» diyor. Dinleyen bir şey söylemedi; yalnızca bardağı bıraktı. Ama o hareket, konuşmanın yönünü çevirdi.

Uzun konuşmaların çoğu böyledir. Konuşan tek başına konuşuyor gibi görünür, ama karşısında biri vardır ve o biri, en küçük hareketiyle bile, konuşmayı başka bir yere iter. Bir baş sallama konuşanı cesaretlendirir; bir kaş kaldırma onu geri çeker; tek bir soru onu hiç gitmek istemediği bir yere götürür.

Geçen ders monoloğu konuşanın içinden kurduk: bir istek, bir iç engel, engelle boğuşmanın izleri. Bu ders karşı tarafa bakıyor. Monoloğun dinleyeni ne yapar ve yazar onu nasıl kullanır?

Tek fikir

Monoloğun dinleyeni bir dekor değil, sahnenin ikinci oyuncusudur. Bir hareketi, bir sessizliği ya da tek bir sorusu monoloğu bölüp yönünü değiştirebilir. İyi yazılmış bir monologda konuşanın her dönüşü, dinleyenin bir tepkisine bağlanabilir.

Kavram

Sekizinci modülde tepki satırını gördük: konuşmayan bir karakterin bir söze verdiği görünür tepki. Orada tepki, sözün nereye düştüğünü gösteriyordu. Monologda tepki bir adım daha ileri gider: sözün nereye düştüğünü göstermekle kalmaz, sonraki sözü de belirler. Konuşan, dinleyenin yüzüne bakarak konuşur; bir onay görürse ilerler, bir itiraz görürse geri çekilir, bir kayıtsızlık görürse sesini yükseltir ya da konuyu değiştirir.

Bu yüzden bir monoloğu yazmanın bir yolu, onu önce bir diyalog gibi düşünmektir. Konuşanın repliklerinin arasına dinleyenin tepkilerini koyun: bazen bir eylem satırı, bazen tek kelime. Sonra konuşanın her yeni bölümünü, kendinden önceki tepkiye bir cevap olarak yeniden okuyun. Konuşan neden burada sesini alçalttı? Çünkü dinleyen gözlerini kaçırdı. Neden burada konuyu değiştirdi? Çünkü dinleyen bir soru sordu. Her dönüşün bir sebebi olunca, monolog kendi kendine akan bir metin olmaktan çıkar.

Tepkilerin üç işi vardır. Birincisi cesaretlendirmek: dinleyen başını sallar, «Hı» der, bekler; konuşan devam eder ve asıl söze yaklaşır. İkincisi direnmek: dinleyen hareketsizleşir, gözünü kaçırır, kaşını kaldırır; konuşan geri çekilir, bir gerekçe ekler ya da sözünü yumuşatır. Üçüncüsü saptırmak: dinleyen başka bir şey sorar ve konuşanı, kendi başına hiç gitmeyeceği bir konuya götürür. Saptırma çoğu zaman monoloğun en değerli anını doğurur, çünkü konuşan savunmasız bir yerden yakalanır.

Dinleyenin tepkilerinin bir sınırı vardır: sayıca az ve kısa olmalıdır. Dinleyen her cümleye cevap verirse monolog diyaloğa döner; hiç cevap vermezse monolog bir duvara konuşmaya döner. Çoğu monolog için iki ya da üç tepki yeterlidir. Bu tepkilerin her biri bir dönüm noktasına yerleştirilmelidir: konuşanın asıl söze en yaklaştığı ya da ondan en uzaklaştığı yere.

Sayfada bir tepkiyi yazmanın iki yolu vardır. Sözsüz tepki bir eylem satırına girer ve kısa tutulur: bir el durur, bir bardak bırakılır, bir baş çevrilir. Böyle bir satır konuşanın repliğini ikiye böler; oyuncuya da okura da tam burada bir şeyin değiştiğini söyler. Sözlü tepki ise kendi repliğine yazılır ve olabildiğince kısa olur. Konuşanın repliğinin içine parantez açıp dinleyenin tepkisini oraya sıkıştırmak yerine, repliği bölmek daha iyidir: bölünme, okura dönüşün yerini gösterir. Bölünmüş her replik, yeni bir yönle başlamalıdır; aynı cümle tepkiden önce ve sonra aynı yere gidiyorsa, tepki boşa yazılmıştır.

Son olarak, dinleyenin tepkisi onun karakterini de gösterir. Sabırlı bir dinleyen bekler; meraklı bir dinleyen sorar; sert bir dinleyen keser. Dinleyenin tepki biçimi, karakterin sesi kadar tutarlı olmalıdır. Sessiz bir karakter bir monolog boyunca birden konuşkanlaşırsa, bu bir tutarsızlık değil, sahnenin kendisi olmalıdır.

Sahnede

Kerem'in elindeki dikiş izi geçti. Burcu acilde elini dikerken «seni seviyorum galiba» demişti; Kerem o günden beri bir şey söylemedi. Bir akşam durakta, son seferden sonra, Nazmi ile çay içiyorlar. Kerem konuşuyor.

İki sürüm

Aynı konuşmanın dinleyensiz hâli: Nazmi yalnızca orada duruyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Monoloğun dinleyeni bir dekor değil, sahnenin ikinci oyuncusudur.
2. Dinleyenin tepkisi üç iş yapar: cesaretlendirir, direnir ya da saptırır.
3. Konuşanın her dönüşü, dinleyenin bir tepkisine cevap olarak yazılabilir.
4. Tepkiler az ve kısa olmalı, dönüm noktalarına yerleştirilmelidir.
5. Dinleyenin tepki biçimi onun karakterini gösterir ve tutarlı olmalıdır.

Kendini sına

1. Nazmi'nin durdurduğu tespih Kerem'in konuşmasında neyi değiştiriyor?
2. «Elin nasıl?» sorusu neden monoloğun en değerli anını açıyor?
3. İlk taslakta Nazmi'nin «Söyle tabii, oğlum» cevabı neden işlemiyor?

Yanıtlar

1. Kerem'i balatadan, yani güvenli kaçış konusundan çıkarıyor. Kerem durmayı bir soru gibi okuyor ve «Balata değil yani mesele» diyerek asıl konuya geçiyor.
2. Çünkü Kerem'i kendini suçladığı döngüden çıkarıp Burcu'nun yaptığı şeye götürüyor. Kerem kendi başına söylemeyeceği bir ayrıntıyı anlatıyor: Burcu dikişleri yüksek sesle saymış, o korkmasın diye. Bu ayrıntı Kerem'in hissini kelimeden açık gösteriyor.
3. Çünkü konuşmanın zaten vardığı yeri onaylıyor ve hiçbir şeyi değiştirmiyor. Bir onay tepkisi Kerem'i hiçbir yere itmiyor; monolog dönüşsüz bir rapor olarak kalıyor.

Sonraki derse köprü

Kerem'in monoloğu bir bankta, tek bir dinleyenin karşısında geçti. Ama bazı monologlar kalabalığın önünde yapılır: bir düğünde, bir mahkemede, bir cenazede. Bir sonraki ders kamusal konuşmayı inceliyor: karakterin halka söylediği ile kendine söylediği arasındaki farkı.