Özür

Açılış

Bir çocuk kardeşinin oyuncağını kırıyor. Annesi «Özür dile» diyor. Çocuk kardeşine dönüp «Özür dilerim» diyor, ama hemen ekliyor: «Ama o da benimkini kırmıştı.» Kardeş özrü kabul etmiyor. Anne bir şey diyecekken duruyor; çünkü kardeş haklı. O cümle bir özür değildi. Bir özrün kılığına girmiş bir savunmaydı.

Yetişkinler de böyle özür diler, yalnızca daha ustaca. «Seni kırdıysam özür dilerim» kırdığını kabul etmez. «Özür dilerim ama» cümlesindeki «ama», ondan önceki her şeyi siler. «Yanlış anlaşıldım» bir özür değil, bir düzeltmedir. Gerçek özür ise kısa ve çıplaktır: bir şey yaptım, yanlıştı, ve karşılığında bir şey beklemiyorum.

Önceki derste Burcu sevgisini bir dikişin ortasında söyledi ve kimsenin özür dilemesi gerekmedi. Bu ders yakınlığın onarım tarafına bakıyor: bir şey kırıldıktan sonra söylenen söze.

Tek fikir

Gerçek özür, karakterin yaptığını savunmadan sahiplenmesidir. Özür kılığındaki savunma ise bir «ama», bir «eğer» ya da bir gerekçeyle özrü geri alır. En güçlü özür sahnelerinden biri, gerçek bir özrün kabul edilmediği sahnedir; çünkü kabul edilmeme, kırılan şeyin gerçekten kırıldığını gösterir.

Kavram

Özür kılığındaki savunmanın birkaç tanıdık biçimi var. Koşullu özür: «Seni kırdıysam özür dilerim.» Sorumluluğu karşı tarafın hissine yükler; sanki kırılma, karşı tarafın bir seçimidir. «Ama»lı özür: «Özür dilerim ama sen de…» Özrü karşı suçlamayla dengeler ve sonunda karşı suçlama kalır. Niyet özrü: «Niyetim seni üzmek değildi.» Davranışı değil, niyeti tartışmaya açar. Edilgen özür: «Hatalar yapıldı.» Hatayı yapanı cümleden çıkarır.

Bu biçimlerin ortak noktası, konuşanın kendini korumasıdır. Özür kelimesi söylenir, ama özrün gerektirdiği şey, kendini savunmasız bırakmak, yapılmaz. Seyirci bunu hemen fark eder; çünkü bu cümleleri gündelik hayattan tanır.

Gerçek özür ise kısa ve somuttur. Yapılan şeyi adlandırır: «Hâkim beye sizin hakkınızda yalnızca çayınızı söyledim.» Gerekçe eklemez. Karşı taraftan bir şey istemez: affetmesini, anlamasını, unutmasını. Ve en önemlisi, kabul edilmeme riskini alır. Gerçek özür bir pazarlık değil, bir teslimdir.

Bu yüzden gerçek bir özrün kabul edilmemesi, sahne için güçlü bir andır. Kabul edilmeyen özür, kırılan şeyin bir sözle onarılamayacağını gösterir. Karşı taraf affedemez, ya da henüz affedemez, ya da affetmek istemez. Bu reddediş sahnede bir yara olarak kalır ve seyirci onu taşır. Ama reddediş her zaman bir kopuş değildir. Bazen karşı taraf özrü kabul etmez ama ilişkiyi sürdürür; affetmez ama kapıyı da kapatmaz. Bu ara durum, özür sahnesinin en insani hâlidir.

Özrün zamanlaması da önemlidir. Kırılmanın hemen ardından gelen özür çoğu zaman bir refleks, bir öfkenin yatıştırılmasıdır; karşı taraf onu henüz duyacak durumda değildir. Aylar sonra gelen özür ise bir düşünmenin sonucudur ve bu yüzden daha ağırdır; ama aynı zamanda karşı tarafın o aylar boyunca taşıdığı yükü de hatırlatır. Yazar özrü ne zaman yerleştireceğine karar verirken, karakterin bu sürede ne düşündüğünü ve karşı tarafın ne taşıdığını hesaba katmalıdır. Geç gelen bir özrün ilk cümlesi çoğu zaman bu süreyi anar ya da tam tersine, hiç anmayarak onun ağırlığını taşır.

Özür sahnesini yazarken özür dileyenin sesine dikkat etmek gerekir. Her zaman kısa konuşan bir karakterin uzun bir özrü, bir savunmaya dönüşme eğilimindedir; özrün gerçekliği çoğu zaman kısalığındadır. Asla özür dilemeyen bir karakterin özür dilemesi ise başlı başına bir olaydır; on birinci modülde gördüğümüz bedelli bilgi gibi, özür ona bir şeye mal olur.

Son olarak, özrün nasıl karşılandığı da bir karakter seçimidir. Bir karakter özrü kabul eder ve hemen konuyu kapatır; biri kabul etmez ve susar; biri kabul etmez ama bir sonraki gün bir çay ısmarlar. Özrün cevabı, özür dileyen kadar cevap vereni de anlatır.

Sahnede

Bilirkişi komisyonunun listesi çıkalı aylar oldu. Tuna, Meral'in hâkim beye onun hakkında ne söylediğini öğrenmiş ve o günden beri kaleme yalnızca işi için uğruyor. Bir öğleden sonra Meral, Tuna'yı koridorda durduruyor.

İki sürüm

Aynı sahnenin özür kılığında bir savunmayla yazıldığı hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Gerçek özür, karakterin yaptığını savunmadan sahiplenmesidir.
2. Özür kılığındaki savunma bir koşul, bir «ama», bir niyet açıklaması ya da edilgen bir dil kullanır.
3. Gerçek özür kısa ve somuttur; gerekçe eklemez ve karşılık beklemez.
4. Gerçek bir özrün kabul edilmemesi güçlü bir sahnedir; reddediş her zaman bir kopuş değildir.
5. Asla özür dilemeyen bir karakterin özrü, ona bir şeye mal olur ve başlı başına bir olaydır.

Kendini sına

1. Meral'in özründeki «Bilerek» kelimesi ne iş görüyor?
2. Tuna özrü neden kabul etmiyor?
3. «Çay söyleyelim mi?» bu sahnede neden bir kaçış değil?

Yanıtlar

1. Savunmanın kapısını kapatıyor. Meral yaptığını bir kaza, bir yanlış anlaşılma ya da iyi bir niyet olarak değil, bir seçim olarak sahipleniyor; bu, koşullu ve niyet özürlerinin tam tersi.
2. Çünkü özür, Meral'in yalan söylediğini ima ediyor; oysa Meral doğruyu söyledi. Tuna'nın kabul etmesi zor olan şey, söylenecek başka bir şeyinin olmaması. Reddediş bir suçlama değil, bir itiraf.
3. Çünkü Tuna'nın bilinen kaçış refleksi burada bir kapıya dönüşüyor. Tuna affetmedi ama ilişkiyi bırakmıyor; çay teklifi, affedilmemiş ama sürdürülen bir ilişkinin işareti.

Sonraki derse köprü

Meral ile Tuna bir çay için koridordan yürüdü ve aralarındaki şey sözle onarılmadan sürdü. Bazı ilişkiler ise bir gün biter: biri gider, biri kalır. Bir sonraki ders, 16.4, vedayı inceliyor: vedanın çoğu zaman başka bir şey hakkında konuşularak yapıldığı sahneyi.