Arka plan konuşması

Açılış

Bir hastanenin bekleme salonunda oturuyorsun. Yanındaki kadın doktorun ne diyeceğini bekliyor, elleri kucağında kenetli. Karşı sırada iki genç, bir maçın sonucunu tartışıyor, gülüyorlar. Kadın onları duymuyor gibi; ama sen, kadının sessizliği ile gençlerin kahkahası arasındaki mesafeyi duyuyorsun. Gençlerin sözleri hiçbir şey anlatmıyor, ama o salonda, o anda, kadının beklediği şeyin ağırlığını iki katına çıkarıyor.

Bir mekân hiçbir zaman yalnızca sahnedeki karakterlerden ibaret değildir. Başka masalarda konuşmalar, koridorda sesler, bir radyo, bir televizyon. Bu sesler çoğu zaman gürültüdür ve sahnede gürültü olarak kalır. Ama bazen arka plandaki bir cümle öndeki sahneyle konuşur: onunla çelişir, onu yorumlar, ya da onun söylemediğini söyler.

Önceki derste kalabalık bir masada konuşmanın iki kişi arasında nasıl aktığını gördük. Bu ders o masanın dışına bakıyor: sahnenin arka planındaki konuşmaya.

Tek fikir

Arka plan konuşması, öndeki sahneyle bir ilişki kurduğunda gürültü olmaktan çıkar. Ya ondan farklı bir şey söyleyerek onu keskinleştirir, ya da onun söyleyemediğini başka ağızlardan söyleyerek onu yorumlar. Seyirci iki konuşmayı aynı anda duyar ve aradaki bağı kendisi kurar.

Kavram

Arka plan konuşmasının en basit işi bir ortam kurmaktır: kalabalık bir lokanta, bir adliye koridoru, bir pazar yeri. Bu işte sözlerin kendisi önemli değildir; önemli olan bir mekânın canlı olduğu hissidir. Senaryoda bu çoğu zaman bir eylem satırında tek bir cümleyle verilir: «Koridorda uğultu.» Bu tür arka plan, yönetmenin ve ses tasarımcısının işidir; yazarın her sözü yazması gerekmez.

Ama arka plandaki sözler bazen öndeki sahneyle konuşur ve o zaman yazarın işidir. Bu konuşmanın iki ana biçimi var.

Çelişki. Arka plandaki sözler öndeki sahnenin tersini söyler. Öndeki sahne bir kayıp anlatırken arkada biri kutlama yapar. Öndeki sahne sessiz bir vedalaşmayken arkada iki kişi yüksek sesle bir planı konuşur. Bu karşıtlık öndeki sahneyi keskinleştirir; seyirci onun ağırlığını, çevresindeki hafiflikle karşılaştırarak duyar.

Yorum. Arka plandaki sözler öndeki sahnenin konusuna başka bir açıdan dokunur. Öndeki karakterler bir şeyi söyleyemiyorsa, arkadaki yabancılar onu söyler. Öndeki sahne bir mirası konuşmadan geçiştirirken, arkadaki bir çift yüksek sesle «Ev benim» diye tartışır. Seyirci iki konuşma arasındaki yankıyı duyar ve öndeki sessizliğin ne taşıdığını anlar.

Arka plan konuşmasını sayfaya yazmanın birkaç yolu var. Kısa bir arka plan sözü, eylem satırının içinde tırnakla yazılabilir. Daha uzun bir arka plan konuşması, replik olarak ama bir yönergeyle yazılır, örneğin «(arkada)». Önemli olan, okuyanın ve oyuncunun hangi sesin önde, hangisinin arkada olduğunu bilmesidir. Arka plan sözü, öndeki repliklerin arasına serpiştirilir; öndekiler sustuğunda arkadaki duyulur, öndekiler konuştuğunda arkadaki uğultuya döner.

Arka plan konuşmasının bir tehlikesi var: fazla açık olmak. Arkadaki yabancılar öndeki sahnenin anlamını doğrudan söylerse, yazarın eli görünür. «Hayat kısa, değil mi?» diyen bir arka plan sesi, sahneyi bir vaaza çevirir. İyi bir karşı nokta dolaylıdır: kendi konusunu konuşur ve yalnızca seyirci onun öndeki sahneyle ilgisini kurar. Arkadakiler öndekilerin varlığından habersiz olmalıdır.

Son olarak, arka plan sözlerinin miktarı da önemlidir. Bir sahnede bir ya da iki arka plan cümlesi yeterlidir. Fazlası öndeki sahneyle yarışır ve seyirci hangi konuşmayı izleyeceğini bilemez. Arka plan, adı üstünde, arkada kalmalıdır.

Arka plan konuşmasının bir de zamanlaması var. Arkadaki söz, öndeki sahnenin bir duraklamasına düşmelidir: öndekiler sustuğunda, bir eylem satırının arasında, bir bakışın ardından. Öndekiler konuşurken gelen arka plan sözü kaybolur ya da öndekini bastırır. Bu yüzden arka plan sözlerini yazarken önce öndeki sahnenin sessizliklerini bul; arkadaki ses oraya oturur. Doğru yere düşen tek bir arka plan cümlesi, öndeki bir duraklamayı doldurur ve o duraklamanın ne taşıdığını seyirciye söyler.

Sahnede

Gülsüm Hanım'ın davası karara çıktı. Hâkim kiralananın tahliyesine karar verdi. Gülsüm ile Ozan, duruşma salonunun önündeki bankta oturuyor. Yan bankta genç bir çift, kendi duruşmalarını bekliyor.

İki sürüm

Aynı sahnenin arka plan konuşması anlamı doğrudan söyleyerek yazıldığı hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Arka plan konuşması, öndeki sahneyle bir ilişki kurduğunda gürültü olmaktan çıkar.
2. Çelişki: arka plan öndeki sahnenin tersini söyleyerek onu keskinleştirir.
3. Karşı nokta: arka plan aynı konuyu başka bir açıdan işleyerek öndeki sahneyi yorumlar.
4. Arkadakiler öndekilerden habersiz olmalı; öndekiler arka plana cevap vermemelidir.
5. Bir sahnede bir iki arka plan sözü yeterlidir; fazlası öndeki sahneyle yarışır.

Kendini sına

1. Genç çiftin kavgası Gülsüm'ün sahnesine ne katıyor?
2. «Perdeleri ben taktım» ile «Perde bile asmazdı» arasındaki yankıyı kim duyuyor?
3. İlk taslaktaki yaşlı adamın cümlesi neden zayıf?

Yanıtlar

1. Bir karşı nokta. Çift bir ev için kavga ediyor, kimin ne taktığını tartışıyor; Gülsüm'ün kavgası ise bitmiş, geriye bir anahtar ve bir ölü kalmış. Arkadaki kavga, öndeki kadının sevinememesini keskinleştiriyor.
2. Yalnızca seyirci. Arkadaki çift Gülsüm'ü duymuyor, Gülsüm de arkadakilere cevap vermiyor; iki konuşma arasındaki bağı seyirci kuruyor.
3. Çünkü öndeki sahnenin anlamını doğrudan söylüyor ve bir vaaza dönüşüyor. Üstelik Gülsüm ona cevap veriyor; arka plan sahnenin içine giriyor ve Gülsüm'ün duygusu adlandırılıyor.

Sonraki derse köprü

Koridorda iki bank vardı ve iki ayrı konuşma birbirine dokundu. Modülün son dersi bir masaya yedi kişiyi oturtuyor: bir bayram sofrası. O kalabalıkta sözün kimden kime geçtiğini, hangi iki kişinin konuşmayı taşıdığını ve masada kimin hiç ağzını açmadığını satır satır izleyeceğiz.