Bayram sofrası

Sahne

Bu derste yedi kişilik bir bayram sofrasını replik replik okuyacağız. Masada herkes konuşmuyor; konuşanlar da herkesle konuşmuyor. Amacımız sözün masanın etrafında nasıl dolaştığını izlemek: kim kimden sözü alıyor, kim kimin yerine konuşuyor, ve masada hiç ağzını açmayan kişi kim, neden?

Okurken her bölümde üç soru soracağız. Söz o anda hangi iki kişi arasında? Susanlar ne yapıyor? Ve seyirci, kimsenin söylemediği neyi bu dağılımdan öğreniyor? Bu modülde gördüğümüz araçlar burada bir arada: geç giriş, konuşma ekseni, sessiz tanık, dönüş repliği ve çıkış.

Son Sefer. Kurban Bayramı'nın ilk günü, öğle. Şükrü'nün evi. Masada yedi kişi: Şükrü, Sevgi, Sevgi'nin kocası Kaan, Kerem, Hacer, Nazmi ve Rıfat. Kaan ilk kez geldi; seyirci onu daha önce yalnızca telefonun sessiz ucunda tanıdı. Duvarda, kahvedeki panonun yanına asılmak üzere getirilmiş Kadir'in seksen beşten kalma fotoğrafı, şimdilik büfenin üstünde duruyor.

Replik replik

Masanın haritası

Sahne bir yemekle, ortasından başlıyor; kimse «Bayramınız kutlu olsun» demiyor, tabaklar zaten dolu. İlk eksen Nazmi ile Hacer arasında: börek. Bu küçük konuşma bir ölüyü masaya oturtuyor. «Nebahat'ın böreği», «onun tarifi», «onun tuzu»: üç replikte Nebahat'ın adı ve varlığı masaya yerleşiyor ve masanın sekizinci kişisi oluyor.

İkinci eksen Kerem ile Rıfat arasında: cumartesi seferi. Bu konuşma masanın öbür ucunda, kendi işini konuşuyor. «Bayramda da insan yola çıkar» cümlesi bir iş cümlesi, ama bu masada başka bir yankısı var: herkes bir şekilde yola çıkmış ya da çıkamamış insanlar. İki ayrı eksen, aynı masada yan yana akıyor ve sofranın gerçek bir sofra olduğunu, herkesin herkesle değil, yanındakiyle konuştuğunu gösteriyor.

Sevgi'nin çevirmenliği

Nazmi masada ekseni değiştiren kişi. Doğrudan Kaan'a soruyor: «Sen İstanbul'da ne iş yapıyordun?» Bu, Kaan'a verilen ilk söz. Ama Kaan almıyor; söz Sevgi'ye geçiyor. Sevgi kocasının yerine konuşuyor ve konuşurken fazla bilgi veriyor: mimar, proje müdürü, çok gidip geliyor, şantiyeler. Son iki bilgi kimse sormadan eklenmiş; Sevgi kocasının yokluklarını açıklıyor, ya da mazur gösteriyor.

Nazmi'nin «Mimar. İyi.» cevabı bir kabul ve bir kapanış. Kaan'ın başını sallaması ise sahnenin ilk büyük bilgisi: Kaan konuşmuyor, konuşulmasına izin veriyor. Seyirci bunu telefonda gördüğü Kaan ile birleştiriyor: sorulmayan sorular, gelmeyen otogar, şimdi de kendisi yerine konuşan bir eş.

Ekmek

Şükrü masada Kaan'a yalnızca bir kez, o da dolaysız biçimde sesleniyor: «Kaan, ekmeği uzat.» Bu, sahnenin dönüş repliği. Şükrü Kaan'a bir soru sormuyor; ona bir iş veriyor. Kaan'ın konuşması gerekmiyor, yalnızca uzatması. Ve Kaan uzatıyor. Ama eylem satırı bir ayrıntı daha veriyor: Şükrü sepeti geri vermiyor, kendi önüne koyuyor. Bu küçük hareket iki adam arasındaki bütün ilişkiyi taşıyor: Şükrü Kaan'dan bir şey aldı ve onu bırakmadı. Bir sınanma mı, bir sahiplenme mi, bir sitem mi? Sahne söylemiyor.

Hiç konuşmayan

Sahnenin sonuna kadar Kaan tek bir kelime söylemiyor. Bunu yazarken en büyük çekim, ona bir an bir şey söyletmektir: bir teşekkür, bir «afiyet olsun», bir özür. Her biri sahneyi rahatlatırdı ve her biri onu yıkardı. Yedi kişilik masada hiç konuşmayan tek kişi o. Ama eylem satırları onu her bölümde sahnede tutuyor: telefonunu çeviriyor, başını sallıyor, ekmeği uzatıyor, telefonu titrediğinde bakmıyor. Bu son ayrıntı belki sahnenin en ince anı: Kaan bu masada ilk kez telefonuna bakmıyor. Bir şey değişiyor mu? Seyirci bilmiyor.

Kaan'ın sessizliği bir sessiz tanığın sessizliği değil; bir yabancının sessizliği. Masadaki herkes birbirini yıllardır tanıyor; Kaan ise ilk kez burada. Sessizliği hem bir mesafe hem bir yer arama. Bu sessizliği bir replikle bozmak, sahnenin kurduğu her şeyi silerdi.

Kaan'ın sessizliğinin bir başka işlevi daha var: masadaki herkesin onun hakkında bir şey bildiğini, ama kimsenin söylemediğini gösteriyor. Hacer, Sevgi'nin telefonlarını biliyor; Nazmi, akşam dokuz aramalarını; Şükrü, kızının «Kaan gelmiyor» dediği geceyi. Kimse bunları masada açmıyor. Kaan'ın sessizliği, masanın ortak sessizliğiyle birleşiyor ve bayram sofrası, herkesin bildiği ama kimsenin söylemediği bir şeyin etrafında kuruluyor. Bu, alt metnin kalabalık bir sahnedeki biçimi: bir kişinin değil, bir masanın sakladığı şey.

Börek ve tuz

Hacer'in Sevgi'ye «böreği sen de öğren» demesi, sahnenin başındaki Nebahat eksenini geri çağırıyor. Bu kez eksen iki kadın arasında: Nebahat'ın tarifini taşıyan komşu ile onu taşıması gereken kız. Sevgi'nin cevabı bir sürpriz: öğrenmiş, İstanbul'da, telefonda. «Tuzu tutmadı» cümlesi ise Nazmi'nin sahnenin başındaki «Tuzu da onun tuzu» repliğine bağlanıyor. Bir tarif öğrenilebiliyor ama bir el öğrenilemiyor. Nazmi'nin gülmesi masaya bir rahatlama getiriyor ve bu rahatlamanın içinde Kaan'ın telefonu titriyor, Kaan bakmıyor.

Kim neyi biliyor

Masadakilerin bilgisi eşit değil ve sahne bu eşitsizlikle çalışıyor. Rıfat ile Şükrü, mezarlıkta ne olduğunu biliyor; masadaki başka kimse bilmiyor. Sevgi annesinin mezarını biliyor, Kadir'in mezarını bilmiyor. Hacer, Sevgi'ye yaptığı itirafı biliyor; Şükrü onu bilmiyor. Kaan ise neredeyse hiçbir şeyi bilmiyor: bu masanın geçmişine yabancı. Seyirci hepsini biliyor ve bu yüzden her küçük replikte birden çok katman duyuyor. Rıfat'ın «fotoğrafı yarın kahveye asarız» cümlesi Kerem ve Nazmi için bir iş planı, Şükrü için bir barışma, seyirci için mezarlıktaki sağ köşenin devamı.

Çıkış

Sahne Rıfat ile Şükrü'nün iki kelimelik eksenine dönüyor: fotoğraf, kahve, yarın. «Asarız.» Ardından bir bakışla çıkış: Şükrü büfedeki fotoğrafa bakıyor ve Sevgi bu kez babasının baktığı yere bakıp bir şey görüyor. Mezarlıkta görmediği şeyin bir parçasını görüyor: genç bir adam, eski bir dolmuş. Kim olduğunu henüz bilmiyor, ama artık bir yüzü var. Sahne bir soruyu açık bırakıyor ve onu bir sonraki Sevgi–Şükrü sahnesine taşıyor.

Ne öğrendik

Yedi kişilik masada söz hiçbir zaman yedi kişiye birden yayılmadı; eksenler masanın farklı uçlarında yan yana akıyordu. Bu dağılım bir sofranın gerçekliğini kurdu; ama aynı zamanda her eksen başka bir ilişkiyi gösterdi: Nazmi ile Hacer bir ölüyü, Kerem ile Rıfat bir işi, Rıfat ile Şükrü bir barışmayı taşıdı.

En çok şeyi söyleyen ise hiç konuşmayan kişiydi. Kaan'ın sessizliğini Sevgi'nin vekil konuşması, Şükrü'nün tek iş emri ve eylem satırlarındaki küçük hareketler kurdu. Seyirci bir evliliğin durumunu, bir damadın bu ailedeki yerini ve bir babanın ona olan tavrını, Kaan'ın ağzından tek bir kelime çıkmadan öğrendi.

Masada bir sekizinci kişi de vardı: Nebahat. Kalabalık sahneler orada olmayanları en iyi taşıyan sahnelerdir, çünkü boş bir sandalye, bir tarif ya da bir fotoğraf, sözlerin arasındaki boşluklarda kendine yer bulur. Adı birkaç kez anıldı, tarifiyle ve tuzuyla masaya oturdu. Bir de dokuzuncu: Kadir, büfedeki fotoğrafta. Kalabalık bir sahne, orada olmayanları da taşıyabilir.

Kendi sahnende

Sonraki derse köprü

Bayram sofrasında kimse kimseyi bir şeye ikna etmeye çalışmadı; herkes bir şeyi konuşmadan bıraktı. Yeni modül tersinden başlıyor: bir karakterin ötekini bir şeye razı etmeye çalıştığı sahnelerden. İlk ders ikna sahnesine bakıyor: ikna edenin karşısındakinin ihtiyacını bulup ona göre konuştuğu sahneye.