Telefon, mesaj, görüntülü arama

Açılış

Bir otobüste yan koltuğundaki kadın telefonla konuşuyor. Karşı tarafı duymuyorsun; yalnızca onun söylediklerini duyuyorsun. «Evet. … Hayır, ben aradım. … Biliyorum. … Peki.» Birkaç dakika sonra karşı tarafta kimin olduğunu, aralarında ne olduğunu, bu konuşmanın nasıl bittiğini tahmin edebiliyorsun. Eksik yarı, senin kafanda tamamlanıyor. Sonra kadın telefonu kapatıyor, bir mesaj yazmaya başlıyor; yazıyor, siliyor, yeniden yazıyor. Ekranı görmüyorsun ama başparmağının durup yeniden başlamasını görüyorsun.

Bugün insanlar birbirine en çok bir ekran üzerinden ulaşıyor. Telefon, mesaj, görüntülü arama: bunların her biri diyaloğa yeni bir biçim ve yeni bir sorun getiriyor. Karşı taraf orada değil; söz bir ekrandan çıkıyor ya da bir ekrana yazılıyor. Ve en önemlisi: insanlar bu araçlarla söylediklerinden çok, yazıp sildikleriyle bir şey anlatıyor.

Önceki derste sahnenin mekânında olmayan bir mektubun sesini dış ses olarak yazdık. Bu derste mektubun yerini cebimizdeki ekran alıyor.

Tek fikir

Tek taraflı telefon konuşması, seyircinin karşı tarafı kendi kafasında kurmasına izin verir. Mesaj ise bir eylemdir: yazılan, silinen, gönderilen her kelime bir karar. Ekranda okunan metin bir replik gibi değil, bir nesne gibi yazılır.

Kavram

Bir telefon konuşmasını sahneye yazmanın üç yolu var. Birincisi, iki tarafı da duyurmak: karşı tarafın sesi telefondan gelir ve senaryoda bir yönergeyle işaretlenir. Bu seriye kadar Sevgi ile Şükrü'nün telefon konuşmalarını böyle yazdık; Sevgi'nin repliklerinin yanına «(telefonda)» koyduk. Bazı yazarlar bu sesi dış ses gibi işaretler, bazıları bir ses filtresi notuyla. İkincisi, iki mekân arasında kesmek: sahne bir tarafla bir öbür taraf arasında gidip gelir ve seyirci iki yüzü de görür. Üçüncüsü, tek taraflı konuşma: seyirci yalnızca bir tarafı duyar ve görür.

Tek taraflı konuşmanın gücü, seyirciyi aktif kılmasıdır. Karşı tarafın ne söylediğini seyirci, duyulan tarafın cevaplarından, duraklamalarından, yüzünden çıkarır. Bu çıkarım, önceki derslerde gördüğümüz alt metin ve ima mekanizmasının telefona uygulanmış hâlidir. Bir karakterin «Hayır, sen gelmesen de olur» demesi, karşı tarafın gelemeyeceğini söylediğini anlatır; seyirci bunu duymadan bilir. Tek taraflı konuşmayı yazarken duyulan tarafın repliklerini, karşı tarafın sözlerini tahmin ettirecek biçimde kurmak gerekir; ama karşı tarafın her sözünü tekrar eden bir cevap, «Ne? Yarın gelemiyor musun?» gibi, bu gücü siler.

Mesaj bir eylemdir. Bir karakterin mesaj yazması, yazdığını silmesi, yeniden yazması ve sonunda gönderip göndermemesi, söylediği her sözden daha çok şey anlatabilir. Bu yüzden mesajı yazarken yalnızca gönderilen metni değil, yazılıp silineni de sahneye koymak gerekir. Senaryoda bu bir eylem satırıyla yapılır: karakter bir şey yazar, ekranda görünür, siler, başka bir şey yazar, gönderir. Silinen metin seyirciye karakterin içinden geçeni söyler; gönderilen metin ise karakterin söylemeye cesaret ettiğini.

Ekranda okunan bir mesaj, kısa olmalıdır. Seyirci uzun bir metni okumaya vakit bulamaz ve okurken sahneden kopar. Mesajın gücü genellikle kısalığındadır: tek bir kelime, bir emoji, bir noktalama. Gelen bir mesajın içeriği kadar, gelme zamanı ve karakterin ona bakış süresi de önemlidir.

Görüntülü arama ise telefonla yüz yüze konuşma arasında bir yerdedir. Karşı taraf görünür ama bir ekranın içindedir; ses gecikir, görüntü donar, biri kamerasını kapatır. Bu aksaklıklar da birer dramatik araçtır: donan bir yüz bir duraklama, kapatılan bir kamera bir geri çekilme olabilir.

Son olarak, bu araçların bir tuzağı var: yazarın işini kolaylaştırmaları. Telefon, iki karakteri aynı odaya getirme zahmetinden kurtarır; mesaj, bilgiyi tek bir satırla verir. Ama karakterlerin yan yana olmadığı her sahne, bedensel bir gerilimi, bir bakışı, bir dokunuşu kaybeder. Telefon ve mesajı, ancak mesafenin kendisi sahnenin konusuysa kullanmak gerekir.

Sahnede

Pazartesi akşamı. Sevgi İstanbul'a dönüyor. Otobüste, cam kenarında. Telefonu çalıyor; arayan Kaan.

İki sürüm

Aynı sahnenin iki taraflı ve mesajı yalnızca sonuç olarak gösteren hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Tek taraflı telefon konuşması, seyircinin karşı tarafı kendi kafasında kurmasına izin verir.
2. Duyulan tarafın cevapları karşı tarafın sözlerini tahmin ettirmeli, tekrar etmemelidir.
3. Mesaj bir eylemdir: yazılan, silinen ve gönderilen her kelime bir karardır.
4. Ekranda okunan metin kısa olmalı ve bir nesne gibi işlenmelidir.
5. Telefon ve mesaj, ancak mesafenin kendisi sahnenin konusuysa kullanılmalıdır.

Kendini sına

1. Kaan'ın hiçbir sözünü duymadan seyirci onun hakkında ne öğreniyor?
2. Silinen mesaj ne iş görüyor?
3. «Yemek ye» mesajı neyi geri çağırıyor?

Yanıtlar

1. Otogara gelemeyeceğini, bir açıklama yaptığını ve Sevgi'nin babasını, annesinin mezarını sormadığını. «Hayır, sen gelmesen de olur», «Bunları sormadın» ve gözlerin kapanması bu bilgileri taşıyor.
2. Sevgi'nin babasına söyleyemediği şeyi seyirciye gösteriyor: hem teşekkürünü hem de Kaan'la ilgili yarım kalan cümleyi. Seyirci, Şükrü'nün hiçbir zaman görmeyeceği bir itirafı görüyor.
3. Sevgi'nin her akşam Nazmi'ye sorduğu soruyu: «Babam yemek yedi mi?» Şükrü artık aynı soruyu tersinden, kızına soruyor; bir mesajın en kısa biçiminde.

Sonraki derse köprü

Bu modülün sahneleri çoğunlukla iki kişiliydi: Sevgi ile Şükrü, Meral ile Ozan, Sevgi ile görünmeyen Kaan. Ama hayatın en zor sahneleri kalabalıktır. Bir sonraki ders üç ve daha fazla kişinin olduğu sahneyi inceliyor: kimin konuştuğunu, kimin sustuğunu ve konuşmanın hangi iki kişi arasında aktığını yönetmeyi.