Sahne dışı ses ve dış ses

Açılış

Bir evde akşam. Mutfakta iki kişi konuşuyor. Arka odadan bir çocuğun sesi geliyor: «Anne, ödevim bitmedi!» Çocuk mutfakta değil, ama evde; sesi duvarın arkasından geliyor ve mutfaktakiler onu duyuyor. Aynı akşam, mutfaktaki kadın masada bir mektup okuyor ve mektubu yazan kişinin sesini kafasının içinde duyuyor. O kişi bu evde değil, belki bu şehirde bile değil; sesi yalnızca okuyanın zihninde.

İki ses, ikisi de odada görünmüyor, ama birbirinden çok farklı. Biri sahnenin mekânında, duvarın arkasında. Öbürü sahnenin mekânının ve zamanının dışında. Senaryo bu farkı iki ayrı işaretle yazar ve oyuncu, yönetmen, ses tasarımcısı bu işarete göre çalışır.

Önceki derste bir sahneden nasıl çıkılacağını konuştuk; mezarlıkta duyduğumuz her söz iki kişinin ağzından, kadrajın içinden geliyordu. Bu ders odada görünmeyen seslere bakıyor: sahne dışı sese ve dış sese.

Tek fikir

Sahne dışı ses (O.S.), sahnenin mekânında bulunan ama kadrajda görünmeyen birinin sesidir. Dış ses (V.O.), sahnenin mekânında ve zamanında olmayan bir sestir: bir anlatıcı, bir iç ses, bir mektubu okuyan biri. İkisi farklı işlerle yazılır ve farklı tehlikeler taşır.

Kavram

Sahne dışı ses, sahnenin dünyasını kadrajın ötesine genişletir. Seyirci görüntüde iki kişi görür ama başka birinin de orada olduğunu bilir. Bu ses bir kesinti olarak gelebilir, bir çağrı olarak, bir tehdit olarak ya da bir ortam olarak. Yan odadan seslenen bir baba, sahnedeki iki kişinin konuşmasını yarıda keser ve onlara ne kadar az zamanları olduğunu hatırlatır. Koridordan gelen bir ad, bir sahnenin bitmesi gerektiğini söyler. Sahne dışı sesin gücü, görünmemesinden gelir: seyirci onu duyar ama göremez ve bu, sahnenin içindekilerin üzerine bir baskı kurar.

Televizyon senaryolarında bazen aynı iş için «(O.C.)», yani kamera dışı, işareti de görülür. İkisi de aynı şeyi söyler: karakter oradadır, ama görünmez.

Dış ses başka bir zamandan ya da başka bir yerden gelir. Bir anlatıcı yıllar sonrasından konuşabilir. Bir karakterin iç sesi, onun düşüncelerini duyulur kılar. Bir mektup, yazanın sesiyle okunur. Bir kayıt, bir telesekreter, bir radyo yayını, kaynağı sahnede olmayan bir sestir.

Dış sesin en büyük tehlikesi, onu bir koltuk değneği olarak kullanmaktır. Bir karakterin içinden geçeni bir iç sesle doğrudan söyletmek kolaydır; ama bu, diyaloğun ve eylemin yapması gereken işi bir anlatıcıya devretmektir. Seyirci karakterin bakışından, sessizliğinden, bir nesneye dokunuşundan çıkarabileceği bir şeyi, bir iç sesten duyar ve kendisi bir şey bulmaz. Bu yüzden iç ses, ancak görüntünün ve diyaloğun söyleyemediği bir şeyi söylediğinde işe yarar: görüntüyle çelişen bir düşünce, başka bir zamandan bir bakış, bir ironi.

İyi kullanılan dış sesin bir özelliği, görüntüyle çatışmasıdır. Anlatıcı bir şey söyler, görüntü başka bir şey gösterir; seyirci ikisinin arasındaki boşlukta bir anlam kurar. Bir mektup «Her şey yolunda» der, ama mektubu okuyan kişinin elleri titrer. Görüntüyü tekrar eden bir dış ses gereksizdir; görüntüyle konuşan bir dış ses ise sahneye ikinci bir katman ekler.

Sahne dışı ses ile dış sesin farkı yalnızca teknik değildir. Sahne dışı ses sahnenin içindeki bir baskıdır; karakterler onu duyar ve ona tepki verir. Dış ses ise çoğu zaman yalnızca seyirci içindir; karakterler onu duymaz. Bu fark, sahnenin kime konuştuğunu belirler.

Bir de ikisinin aynı sahnede buluştuğu durumlar var. Bir karakter bir mektubu okurken dış ses onu taşır; tam o sırada kapının arkasından biri seslenir ve sahne dışı ses dış sesi keser. Bu kesinti, karakterin iç dünyası ile dış dünyası arasındaki sınırı görünür kılar: bir an başka bir yerdeydi, şimdi geri çağrılıyor.

Sahnede

Pazartesi sabahı, duruşmalardan önce. Meral kararını verdi, kalıyor. Ama hâkim beyin mektubunu bir kez daha okuyor. Kalemde yalnız.

İki sürüm

Aynı sahnenin bir iç sesle yazıldığı hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Sahne dışı ses (O.S.), sahnenin mekânında olan ama görünmeyen birinin sesidir; karakterler onu duyar.
2. Dış ses (V.O.), sahnenin mekânı ve zamanı dışından gelir: anlatıcı, iç ses, mektup, kayıt.
3. İç ses, duyguyu doğrudan söylediğinde bir koltuk değneğidir; görüntüyle çatıştığında bir katman ekler.
4. Sahne dışı ses sahnenin içine bir baskı kurar ve karakterleri bir şeye geri çağırır.
5. İkisi aynı sahnede buluştuğunda, karakterin iç dünyası ile dış dünyası arasındaki sınırı görünür kılar.

Kendini sına

1. Sahnede hâkimin sesi ile Ozan'ın sesi neden farklı işaretleniyor?
2. Hâkimin ikinci cümlesi görüntüyle nasıl konuşuyor?
3. İlk taslaktaki iç ses neden bir koltuk değneği?

Yanıtlar

1. Çünkü farklı dünyalardan geliyorlar. Hâkim Ankara'da, mektup günler önce yazılmış; sesi sahnenin mekânında değil, Meral'in okuduğu kâğıtta: dış ses. Ozan ise koridorda, kapının dışında; sesi sahnenin içinden geliyor ve Meral ona cevap veriyor: sahne dışı ses.
2. «Bir gün siz olmadan da koyacak» cümlesinin hemen ardından Ozan'ın sesi geliyor: sağ tarafı hazırlamış, Gülsüm'ü karşılamış, Meral'e haber veriyor. Hâkimin öngördüğü şey sahnede küçük bir biçimde gerçekleşiyor.
3. Çünkü Meral'in kararını, sebebini ve duygusunu doğrudan söylüyor; Meral'in yüzünün ve ellerinin göstermesi gereken her şeyi bir anlatıcıya devrediyor. Üstelik Meral'in kartındaki kısa ve kuru sesten çıkıp duygusunu adlandıran bir anlatıcıya dönüşüyor.

Sonraki derse köprü

Hâkimin sesi bir mektuptan geldi. Bugün karakterler birbirine daha çok telefonla, mesajla, görüntülü aramayla ulaşıyor ve bu araçların her biri sahneye başka bir ses ve başka bir sessizlik getiriyor. Bir sonraki ders telefonu, mesajı ve görüntülü aramayı inceliyor: tek taraflı telefon konuşmasını ve ekranda yazılıp silinen mesajı sahneye yazmayı.