Kesinti ve eş zamanlı konuşma

Açılış

Bir aile sofrasında herkes aynı anda konuşuyor. Anne yemeğin tuzunu soruyor, baba bir maç sonucunu anlatıyor, çocuklardan biri ödevini hatırlatıyor, öbürü kardeşinin sözünü kesiyor. Dışarıdan bakan biri için bu bir gürültüdür. Ama sofradakiler için bir düzen vardır: kim kimin sözünü kesebilir, kim kesemez, kimin sesi diğerlerini susturur. Kesintiler ailenin haritasını çizer.

Gerçek konuşmalar düzgün sırayla ilerlemez. Bir ses ötekinin üstüne biner, bir cümle havada asılı kalır, iki ses aynı saniyeye sığmaya çalışır. Senaryo sayfası ise doğası gereği sıralıdır: bir replik, sonra öbürü. Yazarın işi, bu sıralı sayfaya düzensiz konuşmanın hissini taşımaktır, ama oyuncunun ve okurun kaybolmayacağı biçimde.

Önceki derste herkes sırayla konuştu ve bir söz sahnenin sonunda geri döndü. Bu ders sıranın bozulduğu anlara bakıyor: kesintiyi, yarım kalan sözü ve eş zamanlı konuşmayı sayfaya doğru yazmaya.

Tek fikir

Kesinti ve eş zamanlı konuşma, bir sahnenin güç ilişkilerini ve gerilimini görünür kılar. Ama sayfada doğru işaretlenmezlerse oyuncu ve okur kaybolur. Kesinti uzun tireyle, kendiliğinden sönen söz üç noktayla, eş zamanlı konuşma iki sütunla ya da bir parantez yönergesiyle yazılır.

Kavram

Birinci modülde üst üste konuşmanın her zaman bir saldırı olmadığını, bazı insanlar için ilginin ve yakınlığın işareti olduğunu, yani bir konuşma üslubu meselesi olduğunu gördük. Bu ders aynı olayın sayfaya nasıl yazıldığına bakıyor.

Sekizinci modülde duraklamaları sayfaya yazarken üç nokta ile uzun tireyi ayırdık: üç nokta sönen bir ses, uzun tire bir kopuş. Orada ikisi de tek bir karakterin kendi cümlesinin içindeydi. Bu derste aynı işaretler iki karakter arasında çalışıyor. Bir replik uzun tireyle bitiyor ve bir sonraki replik başka bir karakterle başlıyorsa, bu bir kesintidir: ikinci karakter birincinin sözünü kesmiştir. Replik üç noktayla bitiyorsa, cümle kendiliğinden sönmüş, karakter bırakmış, öbürü ancak ondan sonra konuşmuştur. Oyuncu ikisini çok farklı oynar: tirede ikinci oyuncu birincinin üzerine girer; üç noktada bekler.

Kesintinin nerede yapıldığı da bir karardır. Kesen karakter, kesilenin ne söyleyeceğini biliyorsa, cümleyi tam o kelimeden önce keser; bu, o kelimeyi duymak istemediğini gösterir. Kesen karakter bilmiyorsa, cümleyi ortasında, rastgele bir yerden keser; bu, sabırsızlığı ya da öfkeyi gösterir. Kesintinin yeri seyirciye de bir şey söyler: kesilen kelime söylenmemiş ama seyirci onu tamamlayabiliyorsa, sahne o kelimeyi iki kez söylemiş olur.

Kesilen karakter bazen kesintiye rağmen devam eder. Bu durumda onun sonraki repliği, kesilen cümlenin devamıdır ve sayfada «(devam)» yönergesiyle ya da cümlenin kaldığı yerden başlayarak yazılır. Bu, iki karakterin birbirinin üzerinden konuştuğunu, ikisinin de geri adım atmadığını gösterir.

Eş zamanlı konuşma kısa tutulmalıdır. Seyirci aynı anda iki sesi ancak birkaç saniye takip edebilir; sonra ikisini de kaybeder. Bu yüzden eş zamanlı diyalogda genellikle önemli olan sözlerin ne olduğu değil, aynı anda söylenmiş olmalarıdır: bir kargaşa, bir rekabet, bir heyecan. Bu bölümden önemli bir bilgi çıkacaksa, o bilgi eş zamanlı konuşma bittikten sonra tek bir sesle söylenmelidir.

Kesinti ve eş zamanlı konuşma karakterler arasındaki gücü de gösterir. Kim kimin sözünü kesebiliyor? Kim kesildiğinde susuyor, kim devam ediyor? Bir sahnenin kesinti haritası, o sahnedeki hiyerarşinin haritasıdır. Bir müdür çalışanının sözünü keser; çalışan müdürünü kesemez, ama bir gün kestiğinde, o kesinti bir isyandır.

Son olarak, aşırılık burada da düşmandır. Her replik bir tireyle biterse, sayfa bir kakofoniye döner ve kesintilerin hiçbiri ağırlık taşımaz. Kesinti nadir olduğunda bir olaydır.

Kesintinin bir başka türü de karakterlerden değil dünyadan gelir: bir telefon çalar, bir kapı açılır, bir anons yapılır. Bu dış kesintiler de sayfada aynı tireyle gösterilir, ardından gelen eylem satırı kesintinin kaynağını söyler. Dış kesintinin bir avantajı vardır: kimseyi suçlu çıkarmadan bir cümleyi yarıda bırakır ve seyirciyi o cümlenin sonunu merak eder hâlde tutar. Bir itiraf tam söylenecekken çalan bir telefon, bir sırrın bir sahne daha saklanmasını sağlar. Ama bu araç da çabuk tükenir; her önemli cümlenin bir telefonla kesildiği bir senaryo, seyircide yazarın kaçtığı izlenimini bırakır.

Sahnede

Pazartesi sabahı. Gülsüm Hanım'ın duruşmasına bir saat var. Tarık, Meral'in Ankara kararını henüz duymadı.

İki sürüm

Aynı sahnenin kesinti işaretleri olmadan, sırayla yazılmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Kesinti uzun tireyle, kendiliğinden sönen söz üç noktayla yazılır; oyuncu ikisini farklı oynar.
2. Kesintinin yeri bir karardır: bilen kesen, duymak istemediği kelimeden önce keser.
3. Eş zamanlı diyalog iki sütunla ya da bir yönergeyle yazılır ve kısa tutulur.
4. Önemli bilgi eş zamanlı bölümün içinde değil, sonrasında tek bir sesle verilir.
5. Kesinti haritası sahnenin güç haritasıdır; kesinti nadir olduğunda bir olaydır.

Kendini sına

1. Meral Tarık'ın sözünü neden tam o yerden kesiyor?
2. Tarık'ın «Gitmiyor…» repliği neden tireyle değil üç noktayla bitiyor?
3. Gülsüm'ün «Biriniz» kesintisi sahnenin güç haritasını nasıl değiştiriyor?

Yanıtlar

1. Çünkü Tarık'ın ne söyleyeceğini biliyor: Ankara'ya gitmeden önce sunuma bakması. Bunu duymak istemiyor ve haberi tek kelimeyle, kesintinin içinde veriyor.
2. Çünkü kimse onu kesmiyor; cümlesi kendiliğinden sönüyor. Tarık söyleyecek bir şey bulamıyor. Tire bir kesinti olurdu, üç nokta bir sönüş.
3. Yetmiş yaşındaki, kulağı duymayan bir kadın iki genç adamın sözünü tek kelimeyle kesiyor. Kesinti haritasında en güçsüz görünen kişi, o anda en güçlü konuma geçiyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde replik uzunluğunu, kısa vuruşları, uzun konuşmayı, son kelimeyi, geri çağırmayı ve kesintiyi gördük. Modülün son atölyesi bunları bir makasla sınıyor: bir sahneyi anlamını değiştirmeden yüzde otuz kısaltmak ve her kesimi gerekçelendirmek. Ritim için kısaltma, ritmin en çok sınandığı yerdir.