İtiraf

Açılış

Bir çocuk okuldan eve dönüyor. Çantasında öğretmeninin imzalatması için verdiği bir not var: matematik sınavından düşük almış. Eve giriyor, annesine «Merhaba» diyor, ayakkabılarını çıkarıyor. Annesi «Nasıldı okul?» diye soruyor. Çocuk «İyiydi» diyor. Yemek yeniyor. Çocuk iki kez çantasına uzanıyor ve iki kez vazgeçiyor. Ancak yatma saatinde, ışık kapanmadan hemen önce, notu çıkarıyor: «Anne, bir şey imzalaman lazım.»

Annenin ne yapacağı, notun kendisinden daha önemli. Kızabilir, güler, sarılır, sessizce imzalar. Çocuk bütün akşam o anın hazırlığını yaptı; ama o anın anlamını annesinin tepkisi verecek.

İtiraf budur: uzun bir hazırlık, birkaç erteleme, kısa bir cümle ve bir tepki. Önceki derste iki karakter aynı olayı farklı hatırlıyor ve ikisi de kendi anısına inanıyordu. İtirafta ise karakterin elinde kesin bir gerçek vardır ve onu yıllardır dilinin altında tutmuştur.

Tek fikir

İtiraf tek bir cümle değil, bir süreçtir: hazırlık, erteleme, söyleyiş ve tepki. Sahnenin ağırlığı itirafın kendisinde değil, karşıdakinin onu nasıl karşıladığındadır. Bu tepki, itirafın neye mal olduğunu ve neyi değiştirdiğini belirler.

Kavram

İtirafın ilk aşaması hazırlıktır. Karakter, söyleyeceği şeyi taşıyarak sahneye girer. Seyirci bunu bazen bilir, bazen yalnızca sezer: karakter fazla konuşur ya da fazla susar, bir bahaneyle gelmiştir, gözlerini kaçırır. Hazırlık sırasında karakter genellikle başka bir şey hakkında konuşur; bu başka şey, itirafa giden yolun kapısıdır.

İkinci aşama ertelemedir. Karakter söyleyeceği şeye yaklaşır, bir cümleye başlar, sonra vazgeçer. «Sana bir şey…» der ve konuyu değiştirir. Ya da daha küçük bir şeyi itiraf eder, asıl itirafın yerine. Erteleme seyircinin gerilimini artırır ve karakterin bu itirafın ne kadar ağır olduğunu bildiğini gösterir. Ertelemeler sayıca az olmalıdır; bir ya da iki kez yeter. Fazlası seyirciyi yorar ve karakteri kararsız bir figüre çevirir.

Üçüncü aşama itirafın kendisidir. İyi yazılmış bir itiraf genellikle kısadır. Karakter yıllardır taşıdığı şeyi uzun bir konuşmayla değil, bir ya da iki cümleyle söyler. Uzun bir itiraf konuşması çoğu zaman bir savunmaya dönüşür; karakter söylediği şeyi açıklamaya, gerekçelendirmeye, hafifletmeye başlar. Kısa itiraf ise çıplaktır; bütün ağırlığı karşıdakine bırakır.

İtirafın ne zaman geldiği de önemlidir. Karakter itirafını çoğu zaman en uygun anda değil, en dayanılmaz anda yapar: karşıdakinin bir sorusu kaçış yolunu kapattığında, bir nesne geçmişi hatırlattığında, ya da başka bir itiraf yolu açtığında. Bazen bir itiraf bir başkasını doğurur. Karakter önce küçük olanı söyler, karşıdakinin tepkisini ölçer, sonra asıl olana geçer. Bu zincir, gerçek insanların itiraf ederken yaptığı şeye çok benzer: suyun sıcaklığını önce parmak ucuyla denemek. Yazar için bu zincirin değeri büyüktür, çünkü ilk itirafın karşılanışı ikincisinin söylenip söylenmeyeceğini belirler ve seyirci bu belirsizliği bütün sahne boyunca hisseder. Bir itirafın arkasında başka bir itiraf olduğunu seyirciye önceden sezdirmek de mümkündür: karakterin ilk itirafından sonra rahatlamaması, bir şeyin hâlâ yerinde durduğunu gösterir.

Dördüncü aşama, en önemlisi, karşılayıştır. Seyirci itirafın içeriğini çoğu zaman önceden tahmin eder; ama karşıdakinin ne yapacağını bilmez. Tepki sahnenin asıl olayıdır. Birkaç tepki türü var. Affetmek, itirafı bir yükten kurtarır ama bazen ucuz durur. Kızmak, bir çatışma başlatır. Susmak, itirafı havada bırakır ve seyirciyi bekletir. «Biliyordum» demek, itiraf edenin yıllarca taşıdığı yükün boşuna olduğunu söyler; bu en acı tepkilerden biridir. Bir de karşıdakinin kendi itirafıyla cevap vermesi var: bir suçu itiraf eden kişiye, dinleyen kendi suçunu itiraf eder. Bu tepki iki karakteri eşitler.

Tepkiyi yazarken kendine şunu sor: bu itiraf karşıdakine neye mal oluyor? İtiraf eden bir yükten kurtulur; ama dinleyen o yükü devralır. Dinleyenin bu yükle ne yaptığı, sahnenin ve ilişkinin geleceğini belirler.

Sahnede

Sevgi akşamları dokuzda babasını Nazmi'den soruyor. Bu akşam saat ona doğru telefonu Hacer abla açıyor. Hacer bilmiyor ki Sevgi, annesi hastaneye yattığında kendisini babasının değil Hacer'in aradığını artık biliyor.

İki sürüm

Aynı itirafın hazırlıksız ve tepkisiz yazılmış hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. İtiraf bir süreçtir: hazırlık, erteleme, söyleyiş, karşılayış.
2. Erteleme gerilimi artırır; ama bir ya da iki kez yeter.
3. İyi itiraf kısadır; uzun itiraf bir savunmaya dönüşür.
4. Sahnenin ağırlığı karşılayıştadır; tepki itirafın anlamını ve sonucunu belirler.
5. Hızlı bir affediş itirafı ucuzlatır; susmak, «biliyordum» demek ya da karşı itiraf ilişkiyi daha çok değiştirir.

Kendini sına

1. Hacer'in itirafında erteleme nerede geliyor ve nasıl sona eriyor?
2. Sevgi'nin «Biliyorum» cevabı Hacer'i neden ikinci itirafa itiyor?
3. Sevgi'nin ikinci itirafı karşılama biçimi ilişkide neyi değiştiriyor?

Yanıtlar

1. «Sana bir şey…» cümlesinde; Hacer vazgeçip Kaan'ı soruyor. Erteleme, Sevgi'nin «Ne diyecektin?» sorusuyla bitiyor.
2. Çünkü Hacer'in yıllarca taşıdığı ilk yük bir anda boşa çıkıyor. Asıl yük ilkinin arkasında saklıymış: bir gece bekletmek. İlk itiraf karşılanınca, ikincisi söylenmek zorunda kalıyor.
3. Sevgi Hacer'i ne affediyor ne suçluyor; kendi suçunu koyuyor: hep cumartesi derdi. İki kadın eşitleniyor ve yük ikisinin arasında bölünüyor; Hacer'in teselli denemesi de bu yüzden karşılık bulmuyor.

Sonraki derse köprü

Hacer yıllarca bir şey sakladı ama yalan söylemedi; yalnızca sustu. Ama bazı karakterler susmakla yetinmez, söylediklerini değiştirir. Bir sonraki ders yalanın dilini inceliyor: gereksiz ayrıntının, ezber cümlenin ve aşırı savunmanın yalanı seyirciye nasıl ele verdiğini.