Çocuk ve genç sesi

Açılış

Bir anaokulu öğretmeni sınıfa yeni bir kelime getirir: «sabır». Çocuklara ne demek olduğunu sorar. Biri «beklemek» der. Biri «annem sabır diyince kızgın oluyor» der. Biri hiç ilgisi yokmuş gibi «benim köpeğim de bekliyor kapıda» der. Üç cevap da yetişkin gözüyle eksik; ama üçü de bir şeyi doğru yakalıyor. Çocuklar soyut bir kavramı kendi gördükleri somut bir ana bağlar. Bir kelimeyi tanımlamazlar; onu yaşadıkları bir sahneyle karşılarlar.

Yazarlar çocukları yazarken çoğu zaman bunu unutur. Ya çocuk, yazarın kendi zekâsıyla ve kelimeleriyle konuşan küçük bir yetişkin olur; ya da yalnızca sevimli şeyler söyleyen, sahneyi yumuşatmak için orada duran bir süs. İkisinde de çocuk yoktur; çocuk kılığına girmiş bir yetişkin ya da bir dekor vardır.

Önceki derste bir karakteri yaşına indiren stereotip sesi gördük. Bu derste yaşı bir düşünme biçimi olarak yazmayı öğreneceğiz: çocuğun ve gencin dili, kelime sayısından önce dünyayı kavrama biçiminden doğar.

Tek fikir

Çocuk sesi kısa kelimelerle değil, çocuk mantığıyla yazılır: somutluk, kelimeyi harfiyen alma, sıra dışı bir dikkat ve bir yetişkinin saklayacağı şeyi saklamamak. Genç sesi ise çoğu zaman tersine, saklamakla yazılır: az söyler, çok görür.

Kavram

Küçük yetişkin sesinin en tanıdık biçimi, çocuğun ailesindeki krizi bir terapist gibi anlatmasıdır: «Annemle babam artık birbirini sevmiyor ama ikisi de beni seviyor, bu yüzden üzülmüyorum.» Bu cümleyi bir çocuk kurabilir, ama ancak bir yetişkinden duyduğu için; o zaman da tekrar ettiği belli olur. Yazar bu cümleyi çocuğa kendi sesiyle verdiğinde, çocuk sahnede kaybolur.

Öbür uç sevimli süstür. Çocuk yalnızca tatlı, komik ya da masum bir şey söylemek için konuşur; sahnenin gerginliğini kırmak ya da yetişkinleri duygulandırmak için oradadır. Bu çocuğun da kendi isteği, kendi mantığı yoktur. Gerçek çocuklar sevimli olmak için konuşmaz; bir şey istemek, bir şeyi anlamak ya da bir şeyi düzeltmek için konuşurlar.

Çocuk mantığının birkaç işareti vardır.

Somutluk. Çocuk soyut kavramları somut bir şeyle karşılar. «Zaman» onun için akşam yemeğine kalan süredir, «uzak» babaannenin evidir.

Harfiyen anlama. Yetişkinlerin deyimlerini ve mecazlarını çocuk kelimesi kelimesine alır. Bu, yazara hem mizah hem dram için bir kaynak verir: yetişkinin dolaylı söylediği şey, çocuğun ağzında çıplak kalır.

Sıra dışı dikkat. Çocuk yetişkinin önemsediği şeye değil, kendi dikkatini çeken şeye bakar: mahkeme salonunun kapısındaki tokmak, avukatın ayakkabısı, bir kâğıdın rengi. Konuşmaları bu yüzden yetişkinin beklediği sırayı izlemez.

Süzgeçsizlik. Çocuk neyin söylenip neyin söylenmeyeceğini henüz öğrenmemiştir. Bu yüzden sahnenin alt metnini, yetişkinlerin saklamaya çalıştığı şeyi, hiç fark etmeden yüksek sesle söyleyebilir. Önceki modüllerde öğrendiğimiz dramatik ironinin en güçlü taşıyıcılarından biri budur: okur bilir, çocuk söyler, ama çocuk söylediğinin ağırlığını bilmez.

Genç sesi farklı bir yerde durur. On beş yaşında biri çocuk mantığını bırakmış, ama yetişkin dünyasına da güvenmiyordur. Bu yüzden genç sesi çoğu zaman bir savunmadır: kısa cevaplar, ironi, omuz silkme, tek kelimeyle kesilen konuşmalar. Ama genç, yetişkinin ikiyüzlülüğünü çocuktan daha keskin görür ve bunu söylediğinde sözü tam yerine oturur. Genç sesini yazmanın tuzağı, gençlerin kullandığı moda kelimelere yaslanmaktır. Argo çabuk eskir ve yazarın kulağından değil, bir listeden geldiği belli olur. Genç sesini taşıyan argo değil, tutumdur: neyi önemsemiyormuş gibi yaptığı, neyi gerçekten önemsediği.

Son olarak, çocuk ve genç karakterlerin de bir isteği olmalı. Sahnede bir şey istemeyen çocuk, ne kadar iyi yazılırsa yazılsın, bir süse dönüşür. Çocuğun istekleri küçük görünebilir: bir dondurma, bir oyuncak, eve dönmek, bir sorunun cevabı. Ama bu istekler sahnede yetişkinlerin isteğiyle çarpıştığında gerçek bir çatışma doğar. Yetişkinler önemli bir şeyi konuşurken çocuğun ısrarla tuvaleti sorması, sahnenin ritmini bozar ve yetişkinlerin sakladığı gerginliği görünür kılar. Çocuğun isteği ne kadar küçükse, onu yok sayan yetişkinin dünyası o kadar açık görünür. Bu yüzden çocuk karakteri yazmadan önce, ona o sahnede neyi istediğini sor; cevap ne kadar basit olursa olsun, o cevap repliklerin yönünü belirler.

Sahnede

Ozan'ın bir hafta önce koridorda kapı açılışlarını saydırdığı yedi yaşındaki çocuğun adı Efe. Annesi yine içeride. Bu kez yanında on beş yaşındaki ablası Elif var; ama Elif biraz uzakta, telefonuyla.

İki sürüm

Aşağıdaki ilk taslakta Efe küçük bir yetişkin gibi konuşuyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Çocuk sesi iki uçta bozulur: küçük yetişkin ve sevimli süs.
2. Çocuk mantığının işaretleri: somutluk, harfiyen anlama, sıra dışı dikkat, süzgeçsizlik.
3. Süzgeçsiz çocuk, yetişkinlerin sakladığı şeyi ağırlığını bilmeden söyler; bu dramatik ironinin güçlü bir taşıyıcısıdır.
4. Genç sesi çoğu zaman bir savunmadır: az söyler, çok görür; onu argo değil tutum taşır.
5. Çocuk ve genç karakterin de sahnede bir isteği olmalıdır.

Kendini sına

1. Efe «duruşma» kelimesini nasıl anlıyor ve bu neyi gösteriyor?
2. Efe'nin ayakkabı ayrıntısı neden çocuk mantığına ait?
3. Elif'in «Yani bilmiyorsunuz» repliği genç sesi hakkında ne söylüyor?

Yanıtlar

1. Harfiyen: içeride herkes oturuyor, kimse durmuyor. Bu, çocuğun yetişkinlerin kelimelerini kelimesi kelimesine aldığını ve soyut bir kavramı kendi gördüğü somut bir sahneyle karşıladığını gösteriyor.
2. Çünkü Efe babasını yetişkinlerin kavramlarıyla, terk eden ya da boşanan biri olarak değil, somut bir anıyla, ayakkabılarını alan adam olarak hatırlıyor. Ayrıntının acısını okur duyuyor, Efe duymuyor.
3. Gencin az konuşup çok gördüğünü söylüyor: Ozan'ın uzun ve dolambaçlı cevabının bilmemeyi sakladığını hemen fark ediyor ve tek bir cümleyle bunu söylüyor.

Sonraki derse köprü

Bu modülde kadromuzun seslerini haritaya döktük, onları bağlama ve baskıya göre değiştirdik, dönüşümü bir kelimeye sığdırdık, stereotipten ve küçük yetişkinden kurtardık. Şimdi bunların hepsini tek bir araçta toplama zamanı. Bir sonraki atölyede kendi kadron için ses kartları yazacak ve bir sahneyi isim kapatma testinden geçireceksin.