Stereotip sesler

Açılış

Bir karikatürcü bir yüzü çizerken önce en belirgin özelliği bulur: büyük bir burun, kalın kaşlar, sivri bir çene. Sonra o özelliği büyütür, geri kalanı küçültür. Karikatür çabuk tanınır; ama kimse bir karikatüre bakıp o insanın ne düşündüğünü, neyden korktuğunu, sabah kalkınca ilk ne yaptığını öğrenemez. Karikatür bir insanı göstermez, bir insanın dışarıdan nasıl göründüğünü gösterir.

Diyalogda da karikatür çizilir. Yaşlı karakter her cümlesinde «bizim zamanımızda» der. Köylü karakterin her kelimesi şiveyle yazılır. Göçmen karakter yalnızca bozuk cümlelerle konuşur. Bu sesler çabuk tanınır, ama arkalarında bir insan yoktur; yalnızca bir işaret vardır.

Önceki derslerde bir karakterin sesini çekirdeğinden, dünyayı neyle ölçtüğünden kurduk. Bu ders, o çekirdeğin yerine tek bir dil özelliğinin konduğu sesi tanımayı ve düzeltmeyi öğretiyor.

Tek fikir

Stereotip ses, bir karakteri tek bir dil özelliğine indirir: şiveye, yaşa, bozuk dile, bir engele. Düzeltmenin yolu özelliği silmek değil, kişiyi önce kurmak ve özelliği sonra, ölçülü ve doğru biçimde eklemektir.

Kavram

Stereotip sesler çoğu zaman kötü niyetten değil, tembellikten doğar. Yazar bir karakteri hızlıca tanıtmak ister ve okurun zaten bildiği bir işarete başvurur. Yaşlıyı göstermek için unutkanlık, köylüyü göstermek için şive, yabancıyı göstermek için yanlış ekler. İşaret çalışır: okur karakteri hemen bir kutuya koyar. Ama kutunun içinde kimse yoktur.

Tek işaretin ortak bir yanı vardır: dışarıdan duyulur. Şive, karakteri dinleyen birinin duyduğu şeydir; karakterin kendisi kendi şivesini duymaz. Yaşlılığın tekrarları, yaşlı birini dinleyen gencin dikkat ettiği şeydir. Göçmenin bozuk cümlesi, onu dinleyen yerlinin kulağına takılan şeydir. Stereotip ses bu yüzden karakterin içinden değil, onu küçümseyen ya da ona yabancı olan birinin kulağından yazılmıştır.

Bir karakterin içinden yazmak, önceki derslerin araçlarına dönmek demektir. Bu karakter ne istiyor? Dünyayı neyle ölçüyor? Nasıl güler? Neyi asla söylemez? Bu soruların cevabı yaşından ya da kökeninden çıkmaz; hayatından çıkar. Yetmiş yaşında bir kadın, emekli bir öğretmen de olabilir, bir fabrika işçisi de, bir esnaf da. Öğretmenin hesabı sınıfla, işçininki vardiyayla, esnafınki veresiye defteriyle tutulur. Yaşlılık bunların üstüne gelir, yerine geçmez.

Kişi kurulduktan sonra dil özelliği eklenebilir. Ama üç ölçüyle.

Ölçülü olmalı. Şive her kelimeye değil, birkaç belirgin kelimeye ya da bir iki ses alışkanlığına düşer. Sesi harf harf yazmak okumayı zorlaştırır ve karakteri bir gösteriye çevirir; çoğu zaman bir kelime seçimi, bir deyim, bir cümle dizilişi yeterlidir.

Doğru olmalı. Bir yörenin, bir kuşağın, bir topluluğun dilini yazacaksan onu gerçekten dinlemen gerekir. Akılda kalan bir televizyon taklidi değil, o dili konuşan insanların gerçek konuşması. Yanlış yazılmış bir şive, o dili konuşan okur için karakteri bir anda sahte yapar.

Hedef olmamalı. Özellik kendi başına bir şakanın konusu olursa, okur karakterle değil ona gülmeye başlar. Mizah karakterin söylediğinden gelmeli, nasıl söylediğinden değil.

Engelli karakterlerde aynı tuzak başka bir biçimde kurulur. Duymayan bir karakter her sahnede yalnızca duymamasıyla var olursa, «efendim?» onun tek repliği olur. Oysa duymamak karakterin hayatının bir parçasıdır, bütünü değil. Bunu göstermenin yolu çoğu zaman diyalogdan çok eylemdir: hangi tarafa oturduğu, kimin yüzüne baktığı, neyi kaçırınca neyi yeniden sorduğu. Böylece engel sahnede görünür ama karakterin bütün sesini yutmaz.

Son olarak, sahnedeki öbür karakterlerin stereotip düşünmesi ile yazarın stereotip yazması aynı şey değildir. Bir karakter yaşlı birine bağırarak, yavaş yavaş konuşabilir; bu onun kör noktasıdır ve sahnede bir çatışma kaynağı olabilir. Önemli olan, yazarın o kör noktayı paylaşmamasıdır.

Sahnede

Gülsüm Hanım'ı tanıyoruz: yetmiş yaşlarında, sol kulağı duymuyor, kiracısı altı aydır kira ödemiyor, emekli maaşı kirayla birlikte yetiyordu. Rahmetli kocası Necdet şeker fabrikasında otuz yıl çalışmış, evin kilidini kendi takmıştı. Aşağıda Gülsüm kaleme gelmiş; karşısında yeni teknoloji meraklısı Tarık Bey var.

İki sürüm

Aşağıdaki ilk taslak Gülsüm'ü tek işarete indiriyor: yaşlılık ve sağırlık her replikte.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Stereotip ses, karakteri tek bir dil özelliğine indirir; özellik kişinin yerine geçer.
2. Tek işaret dışarıdan duyulan şeydir; karakterin içinden değil, onu dinleyen birinin kulağından yazılır.
3. Düzeltme, kişiyi önce kurmak ve özelliği sonra eklemektir.
4. Eklenen özellik ölçülü, doğru ve hedef olmayan bir biçimde durmalıdır.
5. Bir karakterin stereotip düşünmesi sahnede bir çatışmadır; yazarın stereotip yazması bir hatadır.

Kendini sına

1. İlk taslakta Gülsüm'ü tek işarete indiren nedir?
2. Yeniden yazımda Gülsüm'ün sağırlığı nasıl gösteriliyor?
3. Tarık'ın heceleyerek konuşması neden bir yazar hatası değil?

Yanıtlar

1. Dört repliğinin dördünün de yaşlılık ve sağırlık işareti taşıması: «Ha?», «kulağım duymaz», «bizim zamanımızda», «anlamam ben bunlardan». Gülsüm'ün derdi, maaşı, kiracısı ve bekleyişi hiçbir replikte yok.
2. Bir eylemle: başını çevirip sağ kulağını Tarık'a veriyor. Sonra bunu kendisi adlandırıyor, kendi koşullarında: «Sol kulağım duymuyor, Tarık Bey. Aklım duyuyor.»
3. Çünkü sahne onu Tarık'ın kör noktası olarak gösteriyor ve Gülsüm ona cevap veriyor. Stereotip düşünen bir karakter, sahnede bir çatışma kaynağıdır; yazar o kör noktayı paylaşmadığı sürece sorun yoktur.

Sonraki derse köprü

Gülsüm'ün sesini yaşından değil hayatından kurduk. Aynı tuzak öbür uçta da kurulur: çocuk karakterler ya küçük birer yetişkin gibi akıllı cümleler kurar ya da yalnızca sevimli birer süs olur. Bir sonraki ders, çocuk ve genç sesini yaşın düşünme biçiminden yazmayı inceliyor.