Değişen ses

Açılış

Bir çocuk iki yaşındayken bir gün «hayır» demeyi öğrenir. Ondan önce de istemediği şeyler vardı; yüzünü çevirirdi, ağlardı, kaşığı iterdi. Ama o kelimeyi bulduğu gün bir şey değişir. Ailesi bunu bir sorun olarak yaşar, oysa çocuk için bu, ilk kez kendini ötekilerden ayırdığı andır. Bir kelime, bir kişinin içinde zaten olan bir şeye ad verir ve onu dışarı çıkarır.

Bir karakterin dönüşümü de çoğu zaman böyle bir kelimede görünür. Hikâye boyunca bir karakter bir şeyi hiç söylemez: hayır, özür dilerim, seni seviyorum, korkuyorum, benim. Sonra bir gün söyler. Okur o kelimeyi duyduğunda, karakterin değiştiğini kimse açıklamadan anlar.

Önceki iki derste sesin bağlama ve baskıya göre nasıl değiştiğini gördük; ama o değişimler geçiciydi, ses eski yerine dönüyordu. Bu derste kalıcı değişimi yazacağız.

Tek fikir

Karakterin dönüşümü dilinde iz bırakır. En güçlü iz, hikâyenin başında ağzından hiç çıkmayan bir kelimenin sonunda nihayet söylenmesidir. Bu kelimenin gücü, yokluğunun daha önce fark edilmesine bağlıdır.

Kavram

Dönüşüm geçiren bir karakterin sesi ilk sahneyle son sahne arasında değişir. Ama bu değişim bütün sesi baştan yazmak anlamına gelmez. Önceki derslerde sesin bir çekirdeği olduğunu, bu çekirdeğin bağlamda ve baskıda bile kaldığını gördük. Kalıcı değişimde de çekirdek çoğunlukla kalır. Değişen, çekirdeğin çevresinde duran küçük bir parçadır: bir kelime, bir hitap, bir alışkanlık.

Bu kelimeyi yazmanın üç koşulu vardır.

Birincisi, yokluk görünür olmalı. Bir karakterin hiç «hayır» demediğini okurun fark etmesi için, «hayır» demenin doğal olduğu anların sahnede bulunması gerekir. Karakter o anlarda başka bir şey söyler: «tamam», «olur», «aynen», bir sessizlik. Okur bunu belki bilinçli olarak not etmez, ama bir boşluk duyar. Son sahnede kelime geldiğinde o boşluk dolar.

İkincisi, kelime hak edilmiş olmalı. Karakterin bu kelimeyi söyleyebilmesi için hikâyede bir şeyin olmuş olması gerekir. Kelime bir kapanış süsü gibi eklenirse, okur onu yazarın bir dokunuşu olarak duyar. Ama kelime, karakterin yaşadıklarının doğal sonucu olarak gelirse, okur onu karakterin kendisinden duyar.

Üçüncüsü, kelime açıklanmamalı. Karakter dönüşümünü adlandırırsa, «artık eskisi gibi değilim» derse, kelimenin gücü kaybolur. Dönüşümü gösteren kelime, başka bir konunun içinde, sıradan bir cümlenin parçası olarak gelmelidir. Okur ağırlığı kendisi taşımalıdır.

Dil yayının başka biçimleri de var. Karakter bir kelimeyi bırakabilir: her cümlesine eklediği bir dolgu, bir özür, bir «şey» kaybolur. Bir hitap değişebilir: «efendim» yerine adı, «Şükrü Bey» yerine «abi». Cümleler kısalabilir ya da uzayabilir: hep kendini açıklayan bir karakter, son sahnede ilk kez tek kelimeyle cevap verir. Bütün bu değişimlerin ortak yanı, küçük olmalarıdır. Büyük bir dil değişimi, karakter değişimi gibi değil, karakter değişikliği gibi okunur; okur ilk sahnedeki kişiyi kaybeder.

Bu yüzden dil yayını planlarken iki uç sahneyi yan yana yazmak işe yarar: karakterin ilk konuştuğu sahne ve son konuştuğu sahne. İkisini art arda oku. Arada bir fark duyuluyor mu? Duyulmuyorsa karakter dilde değişmemiş demektir; belki olaylar değişti ama ses aynı kaldı. Fark çok büyükse, iki ayrı insan konuşuyor demektir. Aradığın şey ikisinin arasında bir yerdedir: aynı insan, ama bir şeyi artık farklı söyleyen. Sonra ara sahnelere dön ve değişimin nerede başladığını bul. Kelime son sahnede ilk kez çıkar; ama bir önceki sahnede belki yarım kalmış, ağza gelip geri dönmüştür. O yarım an, okura dönüşümün yolda olduğunu haber verir.

Bir de ötekilerin tepkisi var. İlk kez kelimesi söylendiğinde sahnedeki öbür karakter onu fark edebilir ya da etmeyebilir. Fark ederse ve bir şey söylerse, okura bir işaret verir; ama bu işaret de çoğu zaman bir sessizlik ya da bir onay olmalıdır, bir yorum değil. En güçlü tepki çoğu zaman en küçüğüdür: öbür karakterin bir an susması, sonra hiçbir şey olmamış gibi devam etmesi.

Sahnede

Kerem Şükrü'nün çırağıydı; şimdi dolmuşun yeni sahibi. Aşağıda iki sahne var. İlki dolmuşu devralmadan önceki günlerden, ikincisi Kerem'in kendi seferlerine başladıktan sonraki bir sabahtan.

İki sürüm

Aşağıdaki ilk taslak, dönüşümü kelimeyle göstermek yerine karakterin ağzından anlatıyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Karakterin dönüşümü dilinde iz bırakır; en güçlü iz, ilk kez söylenen bir kelimedir.
2. Kelimenin gücü, yokluğunun daha önce görünmesine bağlıdır.
3. Kelime hak edilmiş olmalı ve açıklanmamalıdır; dönüşüm bir duyuru değil, bir seçimdir.
4. Kalıcı değişim de çekirdeği korur; yalnızca küçük bir parça yer değiştirir.
5. Öbür karakterin en güçlü tepkisi çoğu zaman en küçüğüdür: bir bakış, bir onay.

Kendini sına

1. İlk sahnede Kerem'in hiç «hayır» demediği nasıl görünür kılınıyor?
2. İkinci sahnede Kerem'in gerekçesi neden ilk sahneye bağlanıyor?
3. İlk taslaktaki Şükrü'nün «Büyüdün demek» cevabı neden sahneyi zayıflatıyor?

Yanıtlar

1. Şükrü üç kez bir şey söylüyor ve Kerem üçünde de ona katılıyor: «Aynen», «Tamam, olur», «Sen bilirsin». Bu cevaplar yan yana gelince, itirazın doğal olabileceği yerlerde Kerem'in hiç itiraz etmediği duyuluyor.
2. Çünkü Kerem'in bildiği şeyi ona Şükrü öğretmişti: ilk sahnede «Bu yokuşa ikinciyle çıkarsın» diyen Şükrü'ydü. Kerem bilgiyi almış ve şimdi ustasına geri veriyor; bu, dönüşümün hak edildiğini gösteriyor.
3. Çünkü sahnenin anlamını yüksek sesle söylüyor. Okurun kendisinin çıkarması gereken sonuç, ikinci bir karakter tarafından adlandırılıyor. Yeniden yazımdaki tek kelimelik «İkinciyle» aynı yükü taşıyor ama onu söylemiyor.

Sonraki derse köprü

Kerem'in sesi bir şoför sesi; ama onu yalnızca mesleğinden, yaşından ya da nereden geldiğinden kurmadık. Bir karakter tek bir dil özelliğine, bir şiveye, bir bozuk cümleye, bir yaşlılık tekrarına indirildiğinde ne olur? Bir sonraki ders, kişiyi dilinin önüne geçiremeyen stereotip sesleri inceliyor.