Baskı altında ses

Açılış

Bir köprü mühendisi yeni bir köprüyü açılıştan önce yük testine sokar. Kamyonlar köprünün üstüne sırayla dizilir, ölçüm aletleri her kirişin ne kadar eğildiğini kaydeder. Köprünün hangi parçasının esnediğini, hangisinin hiç kıpırdamadığını ancak o gün öğrenirsin. Boş bir köprü, hesap ne derse desin, sana yalnızca bir çizimi gösterir.

Karakter sesi de böyledir. Sakin bir günde bir karakterin nasıl konuştuğunu bilmek, onu tanımanın yalnızca yarısıdır. Korktuğunda, öfkelendiğinde, yorulduğunda sesinin hangi parçası eğilir, hangisi kırılır, hangisi yerinde durur? Bu sorunun cevabı karakter hakkında sakin sahnelerin veremeyeceği bir bilgi verir.

Önceki derste Ozan'ı olaysız bir günün içinde amiriyle, annesiyle ve bir çocukla konuşturduk; sayılar onu taşıdı. Bu ders aynı Ozan'ı yük altına sokuyor.

Tek fikir

Baskı altında sesin önce sonradan öğrenilmiş, emek isteyen katmanları düşer: nezaket, uzun cümle, kurallı düzen, mizah. Geriye kalan, karakterin en derindeki alışkanlığıdır; çoğu zaman bozulmuş, çıplak ya da abartılmış bir hâlde.

Kavram

Her ses bir yapıdır ve bazı parçaları ötekilerden daha fazla emekle ayakta durur. Bir karakter kibarsa, bu kibarlık bir alışkanlık mı yoksa her gün sürdürülen bir çaba mı? Baskı bu sorunun cevabını açığa çıkarır. Çaba olan şey düşer; alışkanlık olan şey kalır. Bu yüzden baskı altındaki bir sahne, karakterin hangi özelliklerinin kendisine ait, hangilerinin bir rol olduğunu gösterir.

Üç baskı türü sesi farklı biçimlerde etkiler.

Korku cümleleri kısaltır ve tekrara iter. Korkan insan aynı şeyi iki kez söyler, bir kelimeye ya da bir sayıya tutunur. Uzun açıklamalar kaybolur; yerlerine tek kelimelik sorular, yarım kalan cümleler gelir. Korkunun en tanıdık işareti, karakterin dikkatini korkutan şeyden uzak, küçük ve somut bir ayrıntıya kaydırmasıdır: bir sandalyeyi düzeltir, bir saati sorar.

Öfke nezaketi yakar ve kaydı geriye çeker. Öfkelenen bir karakter kendi en eski diline döner: çocukluğunun ağzına, ailesinin küfrüne, bir zamanlar bıraktığını sandığı şiveye. Okumuş bir karakter sokağın kelimelerine, resmî bir karakter «sen»e düşer. Öfke aynı zamanda doğrudanlığı artırır; dolaylı konuşan karakter, öfkeli anında, yıllardır söylemediği şeyi söyleyebilir.

Yorgunluk emek isteyen her şeyi siler. Mizah önce gider, çünkü mizah dikkat ister. Sonra kesinlik gider: yorgun karakter yanlış kelimeyi seçer, bir adı karıştırır, cümlesini bitirmez. Yorgunluğun sesi, sakinliğin sesine benzer ama içi boştur; karakter konuşur, ama söylediği şeye kendisi de pek inanmaz.

Bu çıplak sesi yazmak, sesin çekirdeğini bilmeyi gerektirir. Önceki derste çekirdeğe giren özellikleri ayırdık. Baskı altında çekirdek genellikle kaybolmaz; ama işlevini yitirebilir. Ozan'ın sayıları sakin günde onu taşır. Korkunun ortasında aynı sayılar artık hiçbir şeyi çözmez, ama Ozan onları yine sayar. Okur için en sarsıcı an budur: karakterin elindeki tek aracın artık işe yaramadığını, ama onu bırakamadığını görmek.

Baskı sahnesinin bir tuzağı da vardır. Yazar duygunun büyüklüğünü göstermek ister ve karakteri en güçlü anında en güzel cümleleri kurarken yazar. Gerçekte insanlar en büyük korkularında en kötü cümlelerini kurar. Bir karakterin baskı altında birden etkileyici bir konuşma yapması, sesin değil yazarın konuştuğunu gösterir. Baskı sesi zenginleştirmez; daraltır.

Baskıyı sahneye nasıl taşıyacağın da sesin kırılma biçimini etkiler. Baskı birden gelirse, bir haber, bir telefon, bir kapı vuruşu, ses de birden kırılır: karakter bir cümlenin ortasında durur, kelimeyi bulamaz. Baskı yavaş birikirse, uzun bir bekleyiş, saatlerce süren bir kavga, uykusuz bir gece, ses de yavaş aşınır: önce bir şaka eksilir, sonra bir hitap, sonra bir cümlenin sonu. İkincisini yazmak daha zordur, çünkü okurun aşınmayı fark etmesi için sakin sesi iyi hatırlaması gerekir. Bu yüzden baskı sahnesinden önce, aynı karakterin sakin sesini en az bir kez yakından göstermek işe yarar. Okur neyin kaybolduğunu ancak önce neyin orada olduğunu gördüyse duyar.

Sahnede

Perşembe, saat iki. Ozan annesiyle bir hastane koridorunda oturuyor. Elinde tahlil sonuçlarının çıktısı var; doktor onları saat dörtte görecek.

İki sürüm

Aşağıdaki ilk taslak, baskı sahnelerinin en yaygın tuzağına düşüyor: karakter en büyük korkusunda en düzgün cümlelerini kuruyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Baskı altında sesin önce emek isteyen, öğrenilmiş katmanları düşer.
2. Kırılma noktası, karakterin hangi özelliği ne kadar emekle taşıdığını gösterir.
3. Korku kısaltır ve tekrara iter, öfke nezaketi yakar ve eski dile döndürür, yorgunluk mizahı ve kesinliği siler.
4. Çıplak ses, karakterin en derindeki alışkanlığıdır; çoğu zaman işe yaramaz hâlde ama hâlâ yerinde.
5. Büyük duygu büyük cümle istemez; baskı altında etkileyici konuşan karakter yazarın sesini taşır.

Kendini sına

1. Hastane sahnesinde Ozan'ın sesinin hangi parçası kırılıyor, hangisi dayanıyor?
2. İlk taslaktaki Ozan neden yazarın sesiyle konuşuyor?
3. «Bilmiyorum» repliği neden sahnenin en ağır repliği?

Yanıtlar

1. Kayıt diliyle kurduğu uzun, düzenli cümleler ve kesinliği kırılıyor; doktorun saatini bile karıştırıyor. Sayma alışkanlığı dayanıyor: on yedi değer, üç yıldız, iki kişi. Ama sayılar artık bir işe yaramıyor.
2. Çünkü korkusunu adlandırıyor, uzun ve dengeli cümleler kuruyor, geçmişi özetliyor ve annesini teselli ediyor. Korkan biri böyle konuşmaz; üstelik Ozan duygusunu hiçbir zaman adlandırmamış, hep sayıya çevirmişti.
3. Çünkü her şeyi kaydeden, her şeyi bilen bir zabıt kâtibi ilk kez bilmediğini söylüyor. Okur önceki sahnelerden Ozan'ın kesinliğe ne kadar tutunduğunu bildiği için bu tek kelimenin ağırlığını duyuyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste Ozan'ın sesi baskı altında daraldı ve sonra yerine döneceğini varsaydık. Ama bazı sesler yerine dönmez. Bir karakterin yaşadıkları dilinde iz bırakır: ilk sahnede asla kullanmadığı bir kelimeyi son sahnede kullanır. Bir sonraki ders, karakterin dönüşümünü gösteren değişen sesi inceliyor.