Herkes yazar gibi konuşuyor

Açılış

Bir yazar arkadaşınız size yeni senaryosunu veriyor. Okuyorsunuz ve ilk on sayfada bir şey dikkatinizi çekiyor: herkes çok iyi konuşuyor. Yaşlı bir köylü kadın zarif bir ironi yapıyor. Bir lise öğrencisi annesiyle tartışırken kendi psikolojisini yorumluyor. Bir şoför bir benzetmeyi bir şair gibi kuruyor. Bir polis memuru bir sorgu sırasında esprili bir gönderme yapıyor. Hepsi zeki, hepsi hazırcevap, hepsi doğru kelimeyi tam zamanında buluyor.

Senaryoyu bitirdiğinizde bir karakteri hatırlamıyorsunuz. Bir sesi hatırlıyorsunuz: yazarın sesini. Yazar zeki, esprili ve kendini iyi ifade eden biri; ve bütün karakterlerine kendi zekâsını, kendi espri anlayışını, kendi kelimelerini dağıtmış. Köylü kadın da, öğrenci de, şoför de, polis de aynı kişi: yazar, farklı kıyafetlerle.

Bu, diyalog yazarlığının en yaygın ve en sinsi sorunlarından biri. Sinsi, çünkü yazar bunu bir kusur olarak görmez; karakterlerinin parlak konuştuğunu düşünür. Bu ders bu sorunun belirtilerini tanımayı ve karakterleri yazarın sesinden ayırmayı ele alıyor.

Tek fikir

Bir taslakta bütün karakterler yazarın kelimesiyle, yazarın zekâsıyla ve yazarın ritmiyle konuşuyorsa, sayfada tek bir ses vardır. Karakterleri ayırmak, onlara yazarın bilmediği, düşünmediği ve söylemeyeceği şeyleri vermekle başlar.

Kavram

Yazar sesinin birkaç tanınabilir belirtisi var.

Herkes aynı derecede zeki. Bütün karakterler hızlı düşünür, doğru kelimeyi bulur, karşısındakinin sözüne anında ve isabetli cevap verir. Gerçek hayatta insanların zekâsı farklı biçimlerde çalışır: kimi yavaş ama derin, kimi hızlı ama yüzeysel, kimi pratik, kimi soyut. Herkesin aynı hızda ve aynı keskinlikte düşündüğü bir sahne, tek bir zihnin ürünüdür.

Herkes aynı kelimeleri biliyor. Bir lise öğrencisi, emekli bir işçi ve bir üniversite hocası aynı soyut kelimeleri, aynı deyimleri, aynı kültürel göndermeleri kullanır. Bu, yazarın kendi okumalarının, kendi eğitiminin karakterlere sızmasıdır.

Herkes esprili. Her karakter şaka yapar ve şakalar aynı türdendir: yazarın sevdiği tür. Kuru bir yazarın bütün karakterleri kurudur; alaycı bir yazarın bütün karakterleri alaycıdır.

Herkes kendini fazla iyi anlıyor. Karakterler kendi psikolojilerini açıklar: «Bunu yapıyorum çünkü babam beni hiç takdir etmedi.» Gerçek insanlar kendi nedenlerini çoğu zaman bilmez ya da bildiklerini söylemez. Bu cümleyi kuran karakter değil, karakteri tanıyan yazardır. Bir karakterin kendisi hakkında bildiği, yazarın onun hakkında bildiğinden her zaman azdır; bu fark, alt metnin ve dramanın kaynağıdır.

Herkes aynı ritimle konuşuyor. Bütün karakterlerin cümleleri aynı uzunlukta, aynı yapıda, aynı tempoda. Bu, yazarın kendi düzyazı ritmidir.

Yazar sesinin nereden geldiğini anlamak, onu düzeltmeyi kolaylaştırır. Yazar bir sahneyi yazarken iki şeyi aynı anda yapar: karakterlerin ne söyleyeceğine karar verir ve o sözü bir cümleye çevirir. İlk iş karakterin işidir, ikincisi yazarın. Sorun, ikinci işin birinciyi ezmesiyle başlar: yazar karakterin ne söyleyeceğini doğru bulur, ama onu kendi cümlesiyle yazar. Bu yüzden bir karakterin sözü içerik olarak doğru, biçim olarak yanlış olabilir. Şükrü'nün kızına öğüt vermesi doğru bir içeriktir; ama o öğüdü bir deneme cümlesi gibi kurması, yazarın biçimidir. Düzeltme çoğu zaman içerikte değil, cümlede yapılır.

Peki yazar sesinden nasıl kurtulunur? Birkaç yol var.

Birincisi, kendi seslerini tanımak. Yazar kendi sık kullandığı kelimeleri, sevdiği espri türünü, cümle uzunluğunu bilmelidir. Bir kişisel kelime listesi çıkarmak işe yarar: karakterlerin ağzında bu kelimeler göründüğünde, yazarın sızdığı yerleri bulursun.

İkincisi, karakterin bilmediğini bilmek. Her karakterin bir bilgi sınırı vardır: bilmediği kelimeler, okumadığı kitaplar, hiç düşünmediği konular. Bu sınırı belirlemek, karakterin ağzına yazarın bilgisini koymayı önler.

Üçüncüsü, zekâyı dağıtmak. Bir sahnede herkes aynı derecede parlak olmak zorunda değildir. Bir karakter yavaş düşünebilir, bir başkası yanlış anlayabilir, bir başkası bir şakayı kaçırabilir. Zekânın farklı dağılımı, karakterleri birbirinden ayırır ve sahneye bir doku verir.

Dördüncüsü, karakterin kendini anlamasını sınırlamak. Karakterlerin kendi nedenlerini açıklamasına izin vermek yerine, onları davranışlarıyla göstermek. Karakter bilmediği bir şeyi yapar; seyirci onu karakterden önce anlar.

Sahnede

Kalem Odası. Ay sonu, öğleden sonra. Hâkim bey Ankara'ya gidiyor; son gününde kaleme uğruyor. Kalemde Meral, Ozan, Tarık ve kapıda Tuna Bey. Her biri vedalaşıyor, her biri kendi biçimiyle ve kendi zekâsıyla.

İki sürüm

Son Sefer. Pazar akşamı. Sevgi babasını arıyor. Kaan'la arasının iyi olmadığını artık saklamıyor; ama bunu nasıl söylediği önemli. İlk taslakta baba ile kızın ağzından aynı yazar konuşuyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bir taslakta bütün karakterler yazarın kelimesiyle, zekâsıyla ve ritmiyle konuşuyorsa, sayfada tek bir ses vardır.
2. Yazar sesinin belirtileri: herkes aynı derecede zeki, aynı kelimeleri biliyor, aynı türden esprili, aynı ritimle konuşuyor.
3. Fazla bilinçli karakter, yazarın onun hakkında bildiklerini kendi ağzından söyler.
4. Yazar sesinden kurtulmak için kendi sesini tanımak, karakterlere bilgi sınırı koymak ve zekâyı dağıtmak gerekir.
5. Karakterin kendisi hakkında bildiği, yazarın bildiğinden azdır; bu fark alt metnin ve dramanın kaynağıdır.

Kendini sına

1. Veda sahnesinde Meral'in «Paltonuz ince» repliği neden bir yazarın değil Meral'in sesi?
2. Telefonun ilk taslağında Sevgi neden fazla bilinçli bir karakter?
3. Yeniden yazımda Şükrü'nün «Yemek yedin mi?» sorusu neden ilk taslaktaki benzetmeden daha güçlü?

Yanıtlar

1. Çünkü Meral duygusunu adlandırmıyor ve bir deneme cümlesi kurmuyor; pratik bir ayrıntıyı fark ediyor. Yirmi beş yıllık bir yazı işleri müdürünün sevgisi, bir paltonun inceliğini görmekte.
2. Çünkü kendi psikolojisini bir terapist gibi çözümlüyor: «mesafe coğrafi değil, duygusal», «annemin yokluğuyla ilişkilendiriyorum». Bu, yazarın Sevgi hakkında bildiklerinin Sevgi'nin ağzına konması.
3. Çünkü Şükrü'nün sesi, bir evliliği düzeltemeyen ama kızının karnının tok olup olmadığını sorabilen bir babanın sesi. Benzetme bir yazarın akıllı cümlesiydi; bu soru Şükrü'nün bütün sevgisini ve çaresizliğini kendi diliyle taşıyor.

Sonraki derse köprü

Veda sahnesinde beş ses vardı ve hiçbiri birbirine benzemiyordu; ama bunu sezgiyle fark ettik. Bir kadronun seslerini gerçekten ayırmak için onları yan yana koymak gerekir: kim hangi kelimeyi kullanıyor, kim ne kadar uzun konuşuyor, kim doğrudan, kim dolaylı, kim esprili? Sıradaki ders bir kadronun ses haritasını çıkarmayı öğretiyor.