Kesinti ve üst üste konuşma

Açılış

İki eski arkadaş yıllar sonra karşılaşıyor. Biri bir hikâyeye başlıyor, öteki cümlesini bitirmesine izin vermiyor: «Hah, o yaz! Kampta!» Birincisi devam ediyor, ikincisi araya bir isim, bir gülüş, bir «evet evet» sokuyor. Dışarıdan bakan biri bunu bir yarış sanabilir. İçeridekiler için bu, iyi bir sohbetin ta kendisidir.

Başka bir masada bir yönetici, toplantıda genç bir çalışanın cümlesini kesiyor: «Tamam, anladım, devam edelim.» Aynı hareket, bu kez bir el kaldırmak gibi. Konuşma durmuyor, ama biri susturulmuş oluyor.

İki sahnede de bir kişi ötekinin sözünü kesti. Biri yakınlık, öteki üstünlük. Bu ders, aynı görünen iki hareketin nasıl bu kadar farklı anlamlar taşıdığını ve diyalog yazarının bu farkı sayfada nasıl kurduğunu anlatıyor.

Tek fikir

Söz kesmek tek başına bir şey söylemez. Kesen kişi konuşmayı devralıyorsa bu bir güç hamlesidir; konuşmaya katılıyorsa bir yakınlık. Fark, kesintiden sonra ne olduğunda görünür.

Kavram

Gündelik konuşmada çoğu zaman bir kişi konuşur; üst üste binen sesler de çabuk dağılır. Ama kısa olması önemsiz olduğu anlamına gelmez. Üst üste konuşmanın birkaç ayrı türü vardır ve her biri başka bir şey söyler.

Birincisi kazadır. İki kişi aynı sıra geçiş noktasında söze başlar, biri geri çekilir. Bunun bir anlamı yoktur; ya da yalnız kimin önce çekildiğinde bir anlam vardır.

İkincisi destektir. Dinleyen, konuşanın sözünü kesmeden ona eşlik eder: «hı hı», «evet», «yok artık», bir gülüş. Bu sesler üst üste gelir ama sırayı almaz. Konuşana «dinliyorum, devam et» der.

Üçüncüsü katılımdır. Dinleyen konuşanın cümlesini tamamlar, aynı fikre bir ekleme yapar, bir ismi hatırlatır. Sözü bir anlığına alır ama konuşanın yönünde ilerler ve ona geri verir.

Dördüncüsü devralmadır. Kesen kişi cümleyi tamamlamaz, onu bırakır ve konuşmayı kendi yönüne çevirir. Konuşan kişi cümlesini bir daha tamamlayamaz.

Dilbilimci Deborah Tannen, bin dokuz yüz seksen dörtte yayımlanan kitabında altı arkadaşın iki buçuk saatlik bir Şükran Günü yemeğindeki konuşmasını inceledi. Kitap, konuşanların farklı konuşma alışkanlıklarını, yani üsluplarını ayırır.

Tannen'in kavramlarından biri özellikle diyalog yazarı için değerlidir. Bazı konuşanlar coşkuyu, hızı, araya girmeyi ve üst üste konuşmayı bir ilgi işareti olarak kullanır. Onlar için sessizlik bir boşluktur ve doldurulmalıdır.

Tannen'in gösterdiği şey şudur: bu üslup, aynı üslubu paylaşanlarla konuşulduğunda iyi işler, sohbeti canlandırır. Ama karşıdakine alan bırakmayı, sözünü bitirmesini beklemeyi önemseyen biriyle konuşulduğunda bir kabalık gibi duyulur. Biri yakınlık gösterdiğini sanır, öteki sözünün kesildiğini düşünür. İkisi de kötü niyetli değildir. Yalnız üslupları çarpışmıştır.

Diyalog yazarı için bundan iki araç çıkar. İlki tür ayrımıdır. Bir karakter ötekinin sözünü kestiğinde kendine şunu sor: kesen kişi ötekinin cümlesini tamamlıyor mu, yoksa kendi cümlesini mi başlatıyor? Kesilen kişi cümlesini tamamlayabiliyor mu? Kesintiden sonra konu kimin elinde?

İkincisi üslup çarpışmasıdır. Aynı sofrada farklı üslupta iki karakter, ikisi de iyi niyetliyken birbirini yaralayabilir. Biri araya girerek yardım ettiğini sanar, öteki her seferinde biraz daha susar. Bu, kimsenin kötü olmadığı, ama herkesin incindiği sahnelerin en sağlam kaynaklarından biridir.

Destek sesleri senaryoda çoğu zaman yazılmaz. Oyuncu onları kendiliğinden ekler ve her «hı hı»yı sayfaya dökmek okumayı ağırlaştırır. Yazılacaklarsa bir iş görmeleri gerekir. Bir karakterin karşısındakine hiç destek sesi vermemesi, onu dinlemediğini gösterebilir. Ya da tek bir «hı hı», tam yanlış yerde gelince alaya dönüşebilir. Yazarın kararı, bu küçük seslerin sahnede bir şey söyleyip söylemediğidir.

Sayfada kesinti genellikle cümlenin sonuna konan bir uzun çizgiyle gösterilir. Kesilen sözün nerede kaldığı önemlidir: bir kelimenin ortası, bir ismin hemen öncesi ya da tam asıl bilginin söyleneceği an.

Sahnede

Kalem Odası'nda öğle arası. Meral Hanım ile Cemil Efendi çay içiyor. Ozan bilgisayarının başında.

İki sürüm

Son Sefer. Şükrü, iki yıl sonra ilk kez, Nebahat'ın hastaneye yattığı günü anlatmaya başlıyor. Sevgi ise İstanbul'un hızında konuşan biri.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Üst üste konuşmanın türleri vardır: kaza, destek, katılım ve devralma.
2. Katılım kesintisi konuşanın yönünde ilerler; devralma konuşmayı kesenin yönüne çevirir.
3. Konuşma üslubu, kişinin sıra alma, söz kesme ve sessizliğe katlanma alışkanlıklarıdır.
4. Farklı üsluptaki iki karakter, ikisi de iyi niyetliyken birbirini incitebilir.

Kendini sına

1. Kalem Odası sahnesinde Meral ile Cemil'in kesintileri neden bir yakınlık işareti?
2. Tuna'nın kesintileri ile Meral'in son hamlesi arasındaki fark nedir?
3. Yeniden yazımda Sevgi'nin Şükrü'nün cümlesini tamamlaması sahneye ne açıyor?

Yanıtlar

1. Çünkü Meral, Cemil'in aradığı ismi ve sayıyı veriyor, Cemil de onları alıp kendi cümlesine katıyor. Konuşma Cemil'in yönünde ilerliyor. Bu, iki eski meslektaşın bir hikâyeyi birlikte anlattığı bir katılım kesintisi.
2. Tuna Ozan'ın cümlelerini tamamlatmıyor ve konuşmayı her seferinde kendi isteğine çeviriyor; bu devralma. Meral ise söz kesmiyor, Tuna'nın cümlesinin bitmesini bekliyor ve Ozan'ın tamamlayamadığı bilgiyi tek cümlede veriyor. Gücünü sözü kesmeye gerek duymamaktan alıyor.
3. Sevgi iyi niyetle babasının cümlesini tamamlıyor ama yanlış tamamlıyor. Şükrü onu düzeltmek zorunda kalıyor ve düzeltme bir itirafa dönüşüyor: Sevgi'yi o gün arayan babası değil, Hacer ablaydı.

Sonraki derse köprü

Kesintinin bir kısmı cümleyi değil, cümlenin arasındaki küçük sesleri hedef alır. «Şey», «yani», «hani», bir duraksama, yarıda bırakılmış bir kelime. Bu dolgu sesleri gerçek konuşmanın her yerindedir. Senaryoda hangisi karakteri kurar, hangisi yalnız gürültü olur?