Tercih edilen ve edilmeyen cevap

Açılış

Bir arkadaşın seni cumartesi akşamı yemeğe çağırıyor. Gitmek istiyorsan cevabın bir saniye sürer: «Tabii, gelirim!» Gitmek istemiyorsan ne olur?

Önce kısa bir duraksama gelir. Sonra bir «valla» ya da bir «şimdi şöyle». Sonra bir teşekkür: «Çok sağ ol, çok isterdim.» Sonra bir gerekçe: annen gelecek, iş yetiştireceksin, yorgunsun. En sonda, belki, yumuşatılmış bir ret: «Bu sefer olmayacak galiba.» Ya da hiç ret gelmez. Yerine «bakarız» gelir.

İki cevap aynı soruya verildi. Biri tek cümle, öteki bir paragraf. Bu fark rastlantı değil. Konuşmanın kendi düzeninin bir parçası. Bu ders o düzeni ve bir diyalog yazarının ondan neler çıkarabileceğini anlatıyor.

Tek fikir

Kabul kısa ve hızlı gelir, ret uzun ve gecikmeli. Bir reddin biçimi, karakterin ne düşündüğünü reddin kendisinden daha açık söyler.

Kavram

Bir önceki derste bitişik çiftleri gördük: bir davet kabulü ya da reddi çağırır, bir değerlendirme katılmayı ya da katılmamayı. Ama bu iki ikinci parça eşit değildir. Konuşma çözümlemesinde bu eşitsizliğe tercih denir. Buradaki tercih, kişinin içinden ne istediği değildir. Konuşmanın biçiminde görülen bir düzendir: bazı cevaplar kolayca ve doğrudan verilir, bazıları dolaştırılarak.

Bu alanın kurucu çalışmalarından biri Anita Pomerantz'ın bin dokuz yüz seksen dörtte yayımlanan, değerlendirmelere katılma ve katılmama üzerine bölümüdür. Biri «ne güzel bir gün» dediğinde öteki çoğu zaman hemen ve çoğu kez daha güçlü bir sözle katılır: «Harika!» Katılmayacaksa duraksar, önce kısmen katılır, sonra itirazını yumuşatarak söyler: «Evet, güneşli, ama biraz rüzgârlı değil mi?»

Tercih edilmeyen cevabın gündelik konuşmadaki işaretleri tanıdıktır. İlk olarak bir gecikme gelir: bir sessizlik, bir «ııı». İkinci olarak bir giriş: «valla», «şimdi», «aslında», «şöyle ki». Üçüncü olarak çoğu zaman yarım bir kabul: «evet ama», «haklısın da». Dördüncü olarak bir gerekçe. Ret neredeyse hiç çıplak gelmez. Beşinci olarak yumuşatma: «galiba», «biraz», «bu sefer». Bazen de ret hiç söylenmez. Türkçede «bakarız», «inşallah», «bir düşüneyim» çoğu zaman tam da bu işi görür. Herkes onların ne anlama geldiğini bilir.

Bir istisna var ve diyalog için çok değerlidir. Biri kendini küçümsediğinde düzen tersine döner. «Ben de iyice yaşlandım» diyen birine katılmak tercih edilmeyen cevaptır. Beklenen, hızlı bir itirazdır: «Yok canım, ne yaşlanması!» Bu itiraz gecikirse, karşıdaki kişi o gecikmeyi bir onay olarak duyar.

Bu düzenden diyalog yazarı için üç araç çıkar.

İlki karakter. İki karakter aynı daveti reddediyor. Biri «Olmaz» deyip susuyor, öteki bir paragraf gerekçe sıralıyor. İkisi de aynı şeyi söyledi ama iki ayrı insan gördük. Reddin uzunluğu, kişinin karşısındakine ne kadar önem verdiğini, ne kadar çekindiğini ve ilişkide nerede durduğunu gösterir.

İkincisi güç. Tercih edilmeyen bir cevabı tercih edilen biçimde vermek, yani reddi kısa, hızlı ve gerekçesiz söylemek, bir güç gösterisidir ya da bir kabalık. Bunu yapabilen genellikle konumu güçlü olandır. Patron «Olmaz» der. Yeni gelen çalışan «Şimdi şöyle, ben aslında...» diye başlar.

Üçüncüsü alt metin. Karakter «evet» diyor ama bunu tercih edilmeyen bir biçimde söylüyorsa, yani duraksayarak, bir girişle, bir gerekçeyle, seyirci o evetin içindeki hayırı duyar. Söz ile biçimin çatışması, alt metnin en eski kaynaklarından biridir.

Sayfada bu biçimi kurmak için az araç yeter. Gecikmeyi bir parantez taşır: «bir süre». Girişi tek bir kelime taşır: «valla», «şimdi». Sorunun bir parçasını tekrarlamak da gecikmenin bir türüdür: «Cuma mı? Cuma...» Gerekçe bir yarım cümleyle verilebilir, tamamlanması gerekmez. Ve en önemlisi, ret kelimesinin kendisi çoğu zaman yazılmaz. Okur onu biçimden çıkarır ve çıkarmış olmaktan bir tür zevk alır.

Sahnede

Şükrü Usta'nın evinde sabah kahvaltısı. Sevgi bir öneri getiriyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Ozan, cuma günkü nöbetini değiştirmek için mübaşir Cemil Efendi'ye rica ediyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Kabul, katılma ve evet çoğu zaman kısa ve hızlı; ret, itiraz ve katılmama ise gecikmeli, girişli, gerekçeli ve yumuşatılmış gelir.
2. Kendini küçümseyen bir söze beklenen cevap hızlı bir itirazdır; itiraz gecikirse onay gibi duyulur.
3. Reddi kısa ve gerekçesiz vermek bir güç ya da kabalık işaretidir.
4. Tercih edilmeyen biçimde söylenen bir evet, seyirciye bir hayır olarak gelir.

Kendini sına

1. Konuşma çözümlemesinde tercih kelimesi neyi anlatır?
2. Kahvaltı sahnesinde Sevgi'nin «Yok canım» demesi neden Şükrü'yü teselli etmiyor?
3. Nöbet sahnesinin yeniden yazımında Cemil hiç «hayır» demediği hâlde Ozan reddi nasıl anlıyor?

Yanıtlar

1. Kişinin içinden ne istediğini değil, cevapların biçimindeki düzeni anlatır. Bazı cevaplar kısa, hızlı ve doğrudan verilir; bazıları geciktirilir, gerekçelendirilir ve yumuşatılır.
2. Çünkü gecikerek geliyor. Kendini küçümseyen bir söze beklenen cevap hızlı bir itirazdır. Sevgi önce susup çayından bir yudum alıyor. Bu sessizlik Şükrü'nün kulağına, kızının ona katıldığı bir an gibi geliyor.
3. Cemil'in cevabı tercih edilmeyen bir cevabın bütün işaretlerini taşıyor: duraksama, günün tekrarı, belirsiz bir gerekçe, kararın başkasına havalesi ve ertelenmesi. Ozan bu biçimi herkes gibi tanıyor ve başkasına sormaya karar veriyor.

Sonraki derse köprü

Bazen bir konuşmada bir şey ters gider. Biri yanlış kelimeyi söyler, biri yanlış anlar, biri bir ismi karıştırır. Konuşma durur ve düzeltilir. Bu düzeltmenin adı onarım ve sonraki dersin konusu o. Kimin kimi düzelttiği ve bunu nasıl yaptığı, karakteri ele verir.