Bitişik çiftler

Açılış

Biri sana «günaydın» der. Sen bir şey söylemezsin. Ne olur?

Bir şey olur. Belki karşındaki duraksar. Belki selamını tekrar eder, daha yüksek sesle. Belki bir şey olduğunu düşünür: duymadın mı, kızgın mısın, başın mı ağrıyor? Söylenmemiş bir «günaydın» bir boşluk değil, bir mesajdır. Herkes onu fark eder ve bir anlam verir.

Bunun nedeni basit. Bazı sözler kendilerinden sonra gelecek sözü çağırır. Selam bir selam ister, soru bir cevap ister, davet de «gelirim» ya da «gelemem» diye bir karşılık bekler. Bu çağrı o kadar güçlüdür ki cevabın gelmemesi bile bir cevap olarak okunur. Bu ders o çağrıyı ve diyalog yazarının onu nasıl kullandığını anlatıyor.

Tek fikir

Bazı sözler bir sonrakini çağırır. Çağrılan söz gelmediğinde, geciktiğinde ya da başka bir şey geldiğinde seyirci bunu bir cevap olarak okur.

Kavram

Emanuel Schegloff ve Harvey Sacks, bin dokuz yüz yetmiş üçte konuşmaların nasıl sona erdiğini inceleyen bir makale yayımladı. Soru tuhaf görünür: bir konuşma bitmez mi zaten? Ama dikkatli bakınca bir konuşmanın kendiliğinden bitmediği, birlikte kapatıldığı görülür. İki kişi de konuşmanın bittiğine aynı anda karar vermezse ya biri havada kalır ya da öteki söz almaya devam eder. Makale bu kapanışı açıklamak için konuşmanın en temel parçalarından birini tanımlar.

Makaleye göre bu dizinin birinci parçası tanındığı anda bir kural işlemeye başlar. Birinci parçayı söyleyen, sözü bitince susar. Bir sonraki konuşmacı söze başlar ve aynı çiftin ikinci parçasını söyler. Soruya cevap, selama selam. Birinci parça, ondan sonra neyin gelmesi gerektiğini belirler.

Bu kural yazar için iki şey söyler. Birincisi, çiftler konuşmayı birbirine bağlar. Bir soru sorulduğunda seyirci cevabı bekler. Bu bekleyiş, bir sahnenin en küçük gerilim birimidir. İkincisi, kural çiğnenebilir ve çiğnendiğinde bu fark edilir. Soru cevapsız kalırsa, selam alınmazsa, davet sessizlikle karşılanırsa seyirci ikinci parçanın yerine gelen şeye bakar. Sessizliğe, konu değiştirmeye, başka bir soruya.

İkinci parçanın yokluğu üç biçimde gelir. En açığı hiç gelmemesidir: karakter cevap vermez. İkincisi yerine başka bir şeyin gelmesidir: soruya soruyla, selama bir emirle cevap verilir. Üçüncüsü gecikmesidir: ikinci parça gelir ama araya başka şeyler girmiştir. Gecikmiş bir «iyi geceler», zamanında gelen bir «iyi geceler»den çok daha fazla şey söyleyebilir.

Makalenin asıl konusu kapanışlardır ve buradan diyalog yazarına çok kullanışlı bir gözlem çıkar. Bir konuşmayı kapatmaya hazırlanan kişi çoğu zaman tek başına duran küçük bir söz kullanır. İngilizce örneklerde bunlar «well», «okay», «so» gibi, ses tonu düşerek söylenen sözlerdir. Türkçede «neyse», «peki o zaman», «hadi bakalım» bu işi görür.

Makalenin dikkat çektiği şey, bu sözün ardındaki andır. Kapanış öncesi söz söylendiği anda öteki kişiye boş bir sıra verilmiş olur. O kişi isterse konuşmayı kapatır. Ama isterse o ana kadar hiç açılmamış bir konuyu açabilir. Konuşmanın sonundaki bu küçük kapı, çoğu zaman en önemli şeyin söylendiği yerdir. Doktor muayenesinin sonunda, kapının kolunu tutmuşken «bir de şu var» diyen hasta bunun gündelik örneğidir.

Diyalog yazarı için bu bir yapı aracıdır. Bir sahnenin asıl meselesini sahnenin başında açmak yerine, sahnenin kapanmaya başladığı ana bırakabilirsin. Karakter «neyse» der, kalkar, kapıya yürür. Öteki karakter o an asıl söylemek istediğini söyler. Seyirci sahnenin bittiğini sanırken sahne yeniden başlar.

Sahnede

Şükrü Usta'nın evinde gece. Televizyon sesi kısılmış hâlde açık. Sevgi yatmaya kalkıyor.

İki sürüm

Avukat Tuna Bey, telefonunu cebine koyarak kalemden içeri giriyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bitişik çift iki sözden oluşur ve birincisi ikincisini çağırır: soru cevabı, selam selamı, teklif kabulü ya da reddi.
2. İkinci parçanın gelmemesi, yerine başka bir şeyin gelmesi ya da gecikmesi seyirci tarafından bir cevap olarak okunur.
3. Kapanış öncesi söz konuşmanın bitebileceğini haber verir ve öteki kişiye boş bir sıra açar.
4. O boş sıra, sahnede hiç açılmamış bir konunun açılabileceği yerdir.

Kendini sına

1. Bitişik çiftin birinci parçası söylendiğinde hangi kural işlemeye başlar?
2. Gece sahnesinde Şükrü'nün selamı iki dakika sonra alması ne anlatıyor?
3. Kalem Odası'nın yeniden yazımında Meral selama nasıl cevap veriyor ve bu neyi gösteriyor?

Yanıtlar

1. Birinci parçayı söyleyen, sözü bitince susar. Bir sonraki konuşmacı söze başlar ve aynı çiftin ikinci parçasını söyler: soruya cevap, selama selam.
2. Gecikmiş bir ikinci parçadır. İlk selamı alınmayan Sevgi gitmek üzereyken Şükrü yüzük konusunu açar ve ancak ondan sonra «İyi geceler, kızım» der. Aradaki itiraf, selamı bir şefkat sözüne çevirmiştir.
3. Selamın yerine bir soru koyuyor: «Numara?» Tuna selamını açıkça istediğinde de «Duydum» diyor; selamı aldığını söylüyor ama vermiyor. Bu, Meral'in Tuna'nın kabalığına sessizce karşılık verdiğini ve kalemde gücün kimde olduğunu gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Bir davete «evet» demek kolaydır, kısa ve hemen gelir. «Hayır» demek ise uzar, gecikir, bir gerekçeyle ve bir yumuşatmayla gelir. Sonraki ders bu farkı inceliyor: tercih edilen ve edilmeyen cevap. Bir reddin biçimi, karakter hakkında reddin kendisinden fazlasını söyler.