Dinleme defteri

Açılış

Şükrü Usta kırk yıldır aynı koltukta oturuyor. Önünde yol, arkasında on dört yolcu. Kırk yıl boyunca hiç kimseye bir şey sormadan binlerce konuşma dinledi. Kimin oğlunun gurbetten döndüğünü, kimin tarlasının satıldığını, kimin gelinine küs olduğunu bilir. Ama asıl bildiği bunlar değil. Asıl bildiği, insanların bu şeyleri nasıl anlattığıdır.

Kötü haberi verecek olanın önce havadan söz ettiğini bilir. Borç isteyenin cümleye «ya» diye başladığını bilir. Bir annenin «geldi geldi» diye iki kez söylemesinin ne demek olduğunu bilir.

Diyalog yazmak isteyen biri için bu bilginin bir adı var: kulak. Kulak doğuştan gelmez, birikir. Bu ders onu biriktirmenin en eski aracını anlatıyor: dinleme defteri.

Tek fikir

Dinleme defteri iyi cümleler toplamaz. İnsanların konuşurken ne yaptığını toplar: nasıl kaçtıklarını, nasıl tekrar ettiklerini, sözü nasıl kestiklerini.

Kavram

Bir yazar gerçek konuşmayı hatırladığını sanır. Oysa bellek konuşmayı saklamaz, özetler. Akşam eve dönüp otobüste duyduğun bir tartışmayı yazmaya kalktığında, karakterlerin ağzına kendi cümlelerini koyduğunu fark edersin. Konuşmanın içeriği kalmıştır ama biçimi gitmiştir. Kim kimin sözünü kesti, kim cevap vermedi, kim aynı kelimeyi üç kez söyledi, hepsi silinmiştir. Geriye yazarın düzgün, açık ve ekonomik sesi kalır.

Defter bu kaybı durdurur. Ama defterin işi stenograf olmak değildir. Bir konuşmayı kelimesi kelimesine yazmaya çalışan kişi hem çok az şey yakalar hem de yanlış şeyi yakalar. Değerli olan, cümlenin içeriği değil biçimidir.

Bir örnekle ayıralım. «Kadın oğlunun yalnız bir gece kaldığını söyledi» bir bilgidir. Senaryoya taşındığında yazarın sesiyle yeniden kurulur. «Geldi geldi, diye iki kez söyledi, sonra bir gece kaldı dedi» ise bir kalıptır. Senaryoya taşındığında karakteri kurar. Çünkü iki kez söylenen «geldi», sorulmadan gelen bir savunmadır. Sanki biri itiraz edecekmiş gibi.

Defterin ikinci işi bağlamı tutmaktır. Aynı söz farklı ilişkide farklı iş görür. «Kolay gelsin» bir esnafa söylendiğinde selamdır. Bir saattir aynı işi beceremeyen birine söylendiğinde alaydır. Bu yüzden her girişin yanında kimin kime, nerede konuştuğu yazar.

Üçüncü işi sözün ne yaptığını yazmaktır. Söz bir şey ister, bir şeyi reddeder, bir şeyden kaçar, birini yatıştırır. Defterin en değerli sütunu budur, çünkü senaryoda karakterin her repliği bir iş yapmak zorundadır. Kaçışın gerçek hayatta nasıl duyulduğunu bir kez yazmış olan yazar, kendi karakterinin kaçışını daha kolay kurar.

Bir de sınır var. Dinlemek ile kaydetmek aynı şey değildir. Kamuya açık bir yerde kulağına gelen konuşmayı not etmek yazarın eski alışkanlığıdır. Ama insanların gizli konuşmasını izinsiz olarak ses kaydına almak başka bir iştir. Türkiye'de aleni olmayan konuşmaları rıza olmadan kaydetmek suç sayılabilir. Bu ders hukuki danışmanlık değildir; ama defterin kuralı basit: telefonla ses kaydı yok, yalnız kalem.

İkinci sınır tanınabilirliktir. Defterdeki kalıp kimseye ait değildir; herkes «geldi geldi» der. Ama kişinin kendisi, adı, mahallesi, derdi ona aittir. Defterden senaryoya yalnız kalıp geçer. Kişiyi tanınmaz kılmak yazarın işidir: yaşını, mesleğini, şehrini değiştirmek, iki kişiyi birleştirmek, bir kişiyi ikiye bölmek.

Başlarken neyi dinleyeceğini bilmek işi kolaylaştırır. İlk olarak hitaplara kulak ver. Aynı kişiye konuşmanın başında «abi», ortasında «kardeşim», sonunda «bana bak» diyen biri, ilişkinin konuşma içinde nasıl değiştiğini sana kendisi gösterir. İkinci olarak reddi dinle. İnsanlar evet derken kısa konuşur, hayır derken uzatır: önce bir duraksama, sonra bir gerekçe, sonra bir yumuşatma gelir. Üçüncü olarak ölçü kelimelerini dinle. Bir şoför mesafeyi durakla, bir esnaf zamanı kepenkle, bir anne yaşı okul sınıfıyla ölçer. Bu kelimeler karakterin dünyasını tek cümlede kurar. Son olarak cevapsız kalan soruları dinle. Bir soru sorulur ve karşı taraf başka bir şeyden söz eder. Defterin en değerli satırları çoğu zaman bunlardır.

Son olarak defter bir alışkanlıktır. Haftada bir uzun oturum yerine her gün üç kısa giriş daha çok işe yarar. Kulak tekrarla eğitilir. Birkaç hafta sonra, defteri açmadan da kalıpları duymaya başlarsın. Kuyrukta, toplantıda, aile sofrasında.

Sahnede

Son Sefer'den bir sabah. Şükrü Usta'nın dolmuşu çarşıya iniyor. Arka koltukta iki yaşlı kadın, kucaklarında fileler.

İki sürüm

Defter tutmayan bir yazar aynı anı akşam bellekten kurar. Ortaya çıkan şey tanıdıktır.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bellek konuşmanın içeriğini saklar, biçimini kaybeder; defter biçimi tutar.
2. Defterin değeri iyi cümlelerde değil, konuşma kalıplarında, bağlamda ve sözün yaptığı işte.
3. Aynı söz farklı ilişkide farklı iş görür; bu yüzden kimin kime söylediği yazılır.
4. Defter kalemle tutulur; izinsiz ses kaydı yapılmaz ve senaryoya yalnız kalıp geçer, kişi geçmez.

Kendini sına

1. Konuşma kalıbı ile bir cümlenin bilgisi arasındaki fark nedir?
2. Dolmuş sahnesinde Safiye'nin gelin sorusuna fındıkla cevap vermesi defterin hangi sütununa yazılır ve neden?
3. İlk taslaktaki «Açıkçası biraz kırgınım» cümlesi neden Safiye'nin değil yazarın cümlesi gibi duruyor?

Yanıtlar

1. Bilgi sözün içeriğidir: oğlu bir gece kaldı. Kalıp ise biçimidir: «geldi» iki kez söylendi. Bilgi senaryoya yazarın sesiyle taşınır; kalıp karakteri kurar.
2. «Ne yapıyordu» sütununa: soruyu cevapsız bırakıp konuyu kaydırıyor. Bu sütun önemlidir, çünkü senaryoda her replik bir iş yapar ve defter gerçek hayatta bu işin nasıl duyulduğunu gösterir.
3. Çünkü duygusunu adıyla söylüyor ve bu, duygularını adlandırmaya alışkın birinin dilidir. Safiye'nin dünyasında kırgınlık söylenmez, fındıkla geçiştirilir. Bellekten kurulan diyalog içeriği tutar ama biçimi yazarın biçimine çevirir.

Sonraki derse köprü

Defterdeki kalıp bir gün sayfaya geçecek. Orada başka sorular başlıyor. Karakterin adı nereye yazılır? Safiye'nin öne doğru eğilmesi bir eylem satırı mıdır, yoksa replik içinde parantez mi? Telefonda konuşan ama görünmeyen biri nasıl yazılır? Sonraki ders sayfada diyaloğun biçimini kuruyor.