Savaş ve şiddet

Açılış sahnesi

Wei kralı Ying, Qi kralına öfkeliydi. Qi kralı aralarındaki anlaşmayı bozmuştu ve Wei sarayında herkes ne yapılacağını tartışıyordu: biri suikast öneriyor, biri büyük bir ordu kurup Qi'ye saldırmayı, biri barışı korumayı. Kralın bilgin dostu Hui Shi, bu tartışmanın ortasında saraya Dai Jinren adında birini getirdi.

Dai Jinren krala sordu: "Salyangoz diye bir şey bilir misiniz?" Kral, "Bilirim," dedi. Dai Jinren anlatmaya başladı: "Salyangozun sol boynuzunda Chushi adında bir ülke, sağ boynuzunda Manshi adında bir başka ülke var. Bu iki ülke toprak için sık sık savaşır. Son savaşta yerde on binlerce ceset kaldı; yenen taraf kaçanları on beş gün kovaladı ve ancak sonra geri döndü." Kral güldü: "Bu uydurma bir hikâye!"

Dai Jinren, "Size bunun gerçekliğini göstereyim," dedi. "Zihninizi sınırsız uzaya gezdirin; sonra dönüp bildiğiniz ülkelere bakın. Bunlar var mı, yok mu, belli olur mu?" Kral, "Belli olmaz," dedi. "Bu sınırsızlığın içinde Wei var, Wei'nin içinde başkent Liang var, Liang'ın içinde de siz varsınız. Sizinle salyangozun boynuzundaki krallar arasında bir fark var mı?" Kral bir süre sustu, sonra "Yok," dedi. Zhuangzi'nin yirmi beşinci bölümündeki bu hikâye, savaşı bir oranlama hatası olarak gösteriyor. Daodejing ise aynı konuya daha somut, daha acı bir dille yaklaşır.

Bu derste ne olacak

İlk olarak Daodejing'in savaş üzerine söylediklerine bakacağız: silahları uğursuz araçlar sayan, zaferi bir yas vesilesi gören bölümler. Ardından metnin savaşı tamamen reddetmediğini, kaçınılmaz olduğunda nasıl yürütülmesi gerektiğine dair öğütler de verdiğini göreceğiz. Sonra Daodejing'in savaş bölümlerini, Çin'in en ünlü savaş metni olan Sunzi'nin "Savaş Sanatı" ile karşılaştıracağız ve iki metin arasındaki şaşırtıcı yakınlığı tartışacağız. En sonda temel bir soruya geleceğiz: Daodejing savaştan uzak durmayı mı öğretiyor, yoksa yumuşaklığın diliyle bir kazanma sanatı mı? Ders bittiğinde iki okumanın da metinde nasıl dayanak bulduğunu görebileceksin.

Sıfır noktası

Daodejing, Savaşan Devletler denen bir dönemde biçimlendi ve bu ad dönemin kendisini anlatıyor. Birkaç yüzyıl boyunca Çin'in irili ufaklı devletleri birbirleriyle hemen hiç durmadan savaştı. Ordular büyüdü, savaşlar uzadı ve kayıplar o güne kadar görülmemiş boyutlara ulaştı. Sonunda milattan önce 221'de Qin devleti ötekilerin hepsini yenip Çin'i tek bir imparatorluk altında birleştirdi.

Bu dünyada savaş üzerine düşünmemek mümkün değildi. Her düşünce okulu savaş hakkında bir şey söyledi. Mohistler saldırı savaşına karşı çıktılar ve kuşatılan şehirleri savunmanın tekniklerini geliştirdiler. Yasacılar savaşı devleti güçlendirmenin aracı saydılar. Askerî düşünürler ise savaşı bir bilim gibi incelediler. Daodejing'in savaş bölümleri, bu kalabalık tartışmanın içinde okunmalı.

Mekanizma

Uğursuz araçlar

Otuzuncu bölüm, Dao ile yöneticiye yardım eden birinin silah gücüyle dünyayı zorlamayacağını söyler. Gerekçesi somuttur: ordular nerede konaklarsa orada dikenler biter; büyük bir ordunun ardından mutlaka kötü yıllar gelir. Savaş, yalnızca savaş alanında değil, tarlalarda, kıtlıkta ve terk edilmiş köylerde de bedel ödetir.

Otuz birinci bölüm daha da ileri gider. Silahlar uğursuz araçlardır, herkes onlardan tiksinir ve Dao'ya sahip olan onlarla yaşamaz. Silahı kullanmak kaçınılmazsa, bu sakinlik ve soğukkanlılıkla yapılmalıdır. Zafer güzel sayılmamalıdır; onu güzel bulan, insan öldürmekten zevk alıyor demektir. Bölümün son cümlesi, Daodejing'in en çarpıcı dizelerinden biridir: çok sayıda insan öldürüldüğünde onlar için keder ve gözyaşıyla ağlanmalı; savaşta zafer kazanıldığında, buna cenaze töreniyle karşılık verilmelidir.

Kaçınılmazsa nasıl?

Daodejing savaşı tamamen reddetmez. Altmış sekizinci bölüm iyi bir savaşçıyı tarif eder: iyi bir asker saldırgan değildir, iyi bir savaşçı öfkelenmez, düşmanını iyi yenen onunla göğüs göğüse çatışmaz. Altmış dokuzuncu bölüm, savaş sanatçılarından bir söz aktarır: ev sahibi değil konuk olmayı yeğlerim; bir karış ilerlemek yerine bir arşın geri çekilirim. Bölüm şöyle biter: düşmanı küçümsemekten büyük felaket yoktur; iki ordu karşılaştığında, kederli olan kazanır.

Bu öğütler bir barışçının değil, savaşın kaçınılmaz olabileceğini kabul eden ama ona hiçbir şekilde değer vermeyen birinin sesidir. Savaşmak bir başarısızlıktır; ama başarısızlık geldiğinde, onu en az zararla atlatmanın yolları vardır.

Kaynaklardan okuma

Salyangozun boynuzları

Dai Jinren, salyangozun sol ve sağ boynuzundaki iki ülkenin toprak için savaştığını, on binlerce kişinin öldüğünü anlatır. Sonra kralı sınırsızlığın içinden kendi ülkesine bakmaya davet eder ve sorar: sizinle o krallar arasında bir fark var mı? Kral, "Yok," der.

Hikâye savaşı ahlaki olarak kınamıyor; onu bir bakış açısı sorunu olarak gösteriyor. Yakından bakıldığında ölümcül ciddiyette görünen bir toprak kavgası, yeterince uzaktan bakıldığında bir salyangozun iki boynuzu arasındaki çekişmeye dönüşür. Zhuangzi'nin silahı bir ilke değil, bir ölçek değişikliğidir.

Zafer, bir cenaze

"Silahlar uğursuz araçlardır, bilgenin araçları değildir. Kullanmak kaçınılmazsa, sakinlik ve soğukkanlılık en iyisidir. Zafer güzel sayılmaz; onu güzel bulan, insan öldürmekten zevk alıyor demektir. … Çok sayıda insan öldürüldüğünde keder ve gözyaşıyla ağlanır; savaşta zafer kazanıldığında cenaze töreniyle karşılanır."

Bu bölüm, savaşın kendisinden çok onun karşısındaki duygu hâlini düzenliyor. Zafer alayları, şenlikler ve övgüler yerine yas önerilir. Milattan önce 300 civarında Chu'da bir veliahda okutulan metinlerin arasında bu bölümün büyük kısmının da yer alması dikkat çekici: geleceğin hükümdarına öğretilen şeylerden biri, kazanılan bir savaşın bile bir yas olduğuydu.

Savaşmadan kazanmak

"Savaş devletin büyük işidir; ölümün ve yaşamın alanı, varlığın ve yokluğun yoludur; incelenmeden geçilemez." Ve: "Yüz savaşta yüz zafer kazanmak, iyinin iyisi değildir; savaşmadan karşı tarafın ordusunu boyun eğdirmek, iyinin iyisidir."

Sunzi'nin metni Daodejing'den bambaşka bir amaçla yazılmış: savaşı kazanmak için. Ama bazı cümleleri şaşırtıcı derecede yakın duruyor. İkisi de savaşı hafife almaz, ikisi de öfkeyle ve aceleyle savaşmayı reddeder, ikisi de en iyi zaferin savaşmadan kazanılan zafer olduğunu söyler. Fark, bu ortak noktadan nereye gidildiğinde başlar.

Usta katmanı

Sunzi'nin bir başka ünlü cümlesi farkı açıkça gösterir: savaş, aldatma yoludur. Güçlüysen güçsüz görün, yakınsan uzak görün. Daodejing'de de stratejik okunabilecek dizeler var. Otuz altıncı bölüm şöyle der: bir şeyi daraltmak istiyorsan önce onu genişlet; zayıflatmak istiyorsan önce güçlendir; almak istiyorsan önce ver. Yasacı okurlar ve sonraki strateji yazarları bu bölümü bir hile tekniği olarak okudu: rakibini büyüt ki düşsün, ona ver ki ondan alabilesin.

Bu okumaya göre Daodejing, yumuşaklık ve geri çekilme dili altında aslında ince bir güç stratejisi öğretir. Su yumuşaktır, ama taşı aşındırır; bilge geri durur, ama sonunda öne geçer. Önceki derslerde gördüğümüz tersine dönüş fikri, bu gözle bakıldığında bir zafer tekniğine dönüşebilir.

Öteki okumaya göre ise otuz altıncı bölüm bir teknik değil, bir gözlemdir: şeyler doğaları gereği kendi karşıtlarına döner ve bilge bunu bilir. Otuz birinci bölümdeki yas önerisi de bir strateji olarak açıklanamaz; zaferi cenazeyle karşılamak hiçbir askerî avantaj sağlamaz, ama ölenlere duyulan saygıyı gösterir. Daodejing'in savaş bölümleri iki okumayı da taşır ve bu belirsizlik belki de metnin en dürüst yanıdır. Savaşan Devletler'in dünyasında, bir barış öğretisinin bile savaşın dilini bilmesi gerekiyordu.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Daodejing, savaşın hiç durmadığı Savaşan Devletler döneminde biçimlendi; savaş bölümleri bu dönemin kalabalık tartışmasının içinde okunmalıdır.
2. Otuzuncu ve otuz birinci bölümler silahları uğursuz araçlar sayar, savaşın kıtlık ve yıkım getirdiğini söyler ve zaferin cenaze töreniyle karşılanmasını önerir.
3. Altmış sekizinci ve altmış dokuzuncu bölümler savaşı reddetmeden, öfkesiz, saldırgan olmayan ve düşmanı küçümsemeyen bir savaş anlayışı önerir.
4. Sunzi ile Daodejing savaşı hafife almama ve savaşmadan kazanmayı en iyisi sayma konusunda buluşur; ama Sunzi savaşı kazanmayı, Daodejing ise savaştan kaçınmayı amaçlar.
5. Otuz altıncı bölüm hem bir hile tekniği hem de bir gözlem olarak okunabilir; Daodejing'in savaş bölümleri barış öğretisi ile strateji arasındaki belirsizliği taşır.

Salyangozun iki boynuzu arasındaki savaş, yeterince uzaktan bakınca her savaştır.

Sonraki derse köprü

Bu seviye boyunca Daodejing'in kavramlarını tek tek açtık: Dao, De, wu wei, ziran, imgeler, karşıtlar, yönetim, bilgi ve savaş. Her derste aynı dizelerin farklı çevirilerde farklı anlamlar kazandığını gördük. Şimdi bu bilgiyle çevirmenin masasına oturma zamanı. Sonraki derste beş bölümü dört farklı çeviriden yan yana okuyacak, her çevirmenin hangi sözcüğü neden seçtiğini çözümleyecek ve bir çevirinin arkasındaki felsefi tercihlerin izini sürmeyi öğreneceksin.