Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Çince bugün iki karakter standardıyla yazılır: basitleştirilmiş (简体字) ve geleneksel (繁體字); dil, okunuş ve dilbilgisi aynıdır.
- Sadeleştirme 1956 planıyla başladı, 1964 genel tablosuyla toplandı, 1986'da yeniden yayımlandı; bugünkü ölçü 2013 tarihli 8.105 karakterlik Genel Standart Karakter Tablosu'dur.
- Başlıca yöntemler: bileşen sadeleştirme (言 → 讠), el yazısı biçimi (書 → 书), eski ya da halk biçimi (雲 → 云), parça bırakma (廣 → 广), birleştirme (發, 髮 → 发).
- Basitleştirilmiş: Çin Halk Cumhuriyeti, Singapur, Malezya. Geleneksel: Tayvan, Hong Kong, Makao.
- Birleştirme yüzünden basitten geleneksele çeviri bağlama bağlıdır; 发 bazen 發, bazen 髮 olur.
- Önce bir yazıyı yazmayı öğren; hedefin değilse geleneksel karakterleri sonra, tanıma düzeyinde ekle.
Kanca
Deniz'in telefonuna Taipei'deki bir dil değişimi arkadaşından mesaj geliyor: «謝謝你！我們明天見。» Deniz iki aydır Çince çalışıyor ve bu cümlenin her kelimesini biliyor. Yine de mesaja bakınca bir an duraksıyor: 謝 tanıdık ama kalabalık görünüyor, 們 ile 見 de defterindeki biçimlere tam benzemiyor.
Sonra cümleyi kendi bildiği biçimde yazınca her şey yerine oturuyor: «谢谢你！我们明天见。» Yani «Teşekkürler! Yarın görüşürüz.» Arkadaşı başka bir dil yazmamıştı; aynı kelimeleri, aynı karakterlerin daha eski ve daha çok çizgili biçimleriyle yazmıştı. Bu ders, bugün iki yazı biçiminin neden yaşadığını, hangisinin nerede kullanıldığını ve senin hangisiyle başlaman gerektiğini anlatıyor.
Anlatım
Aynı karakterin iki biçimi
Çince yazı bugün iki standartla yazılır. Basitleştirilmiş karakterler (简体字, jiǎntǐzì) Çin Halk Cumhuriyeti'nde 1950'lerden itibaren resmî hâle getirilmiş biçimlerdir. Geleneksel karakterler (繁體字, basitleştirilmiş yazıyla 繁体字, fántǐzì) bu düzenlemeden önce yüzyıllardır kullanılan biçimleri sürdürür.
İki sistem bütün karakterlerde ayrılmaz. 中, 文, 人, 我 gibi çok sayıda sık karakter iki yazıda da tıpatıp aynıdır; fark, düzenlemeye giren karakterlerde ortaya çıkar. H.1'de tanıştığın 汉, 语 ve 话 o gruptandır: gelenekselde 漢, 語 ve 話 diye yazılırlar. Aynı tablodaki 广 ise 廣 karakterinin sadeleşmiş hâlidir.
Ne zaman ve nasıl?
Sadeleştirme tek bir kararla değil, birkaç adımla yürüdü. Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi, Han Karakterlerini Sadeleştirme Planı'nı (汉字简化方案) 28 Ocak 1956'da kabul etti; plan 31 Ocak'ta Halkın Gündelik Gazetesi'nde (人民日报) yayımlandı. Mayıs 1964'te sadeleşmiş karakterleri ve bileşenleri bir arada toplayan Genel Basitleştirilmiş Karakter Tablosu (简化字总表) çıktı.
1977'de ikinci bir sadeleştirme taslağı yayımlandı, ama kullanımda tutunamadı ve 1986'da geri çekildi. Aynı yıl, 10 Ekim 1986'da, genel tablo birkaç düzeltmeyle yeniden yayımlandı: örneğin 叠 ve 像 artık sadeleştirilmiş sayılmadı. Son büyük adım 5 Haziran 2013'te geldi. Devlet Konseyi 8.105 karakterlik Genel Standart Karakter Tablosu'nu (通用规范汉字表) yayımladı; ilk katmanı en sık 3.500 karakterdir ve eski tabloların yerini bu liste aldı.
Gerekçe olarak okuma yazmayı yaygınlaştırmak gösterildi: daha az çizgi, daha kolay öğrenilen ve daha hızlı yazılan bir yazı. Pek çok sadeleşmiş biçim de yeni icat değildi. El yazısında, mektupta, dükkân tabelasında yüzyıllardır kullanılan kısa biçimler basılı yazıya alındı.
Sadeleştirmenin yolları
Sadeleştirme tek bir kurala bağlı değildi; karakterden karaktere farklı yöntemler kullanıldı. Bu yöntemleri bilmek, bir geleneksel karaktere baktığında basit biçimini tahmin etmeni kolaylaştırır.
| Yöntem | Geleneksel → basitleştirilmiş | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Bileşen sadeleştirme | 說 → 说, 語 → 语, 們 → 们, 見 → 见 | Sık bileşen kısaldı; onu taşıyan her karakter de kısaldı |
| El yazısı biçimi | 書 → 书, 長 → 长, 車 → 车, 樂 → 乐 | Bitişik el yazısındaki (草书) kısa biçim baskı harfine taşındı |
| Eski ya da halk biçimi | 從 → 从, 眾 → 众, 雲 → 云, 體 → 体, 國 → 国 | Daha önce de var olan basit bir biçim standart yapıldı |
| Parça bırakma | 廣 → 广, 飛 → 飞, 習 → 习, 廠 → 厂 | Karakterin bir kısmı atıldı, tanınır kısmı kaldı |
| Birleştirme | 發, 髮 → 发; 乾, 幹 → 干; 後 → 后 | Aynı ya da yakın okunan karakterler tek biçimde birleşti |
En verimli yöntem birincisidir. «Söz» anlamındaki 言, karakterin sol yanında kök olarak durduğunda 讠 biçimine indi. Bu tek değişiklik 说, 语, 话, 谢, 认, 识 gibi onlarca karakteri birden etkiledi; Kanca'daki 謝 ile 谢 arasındaki fark tam olarak budur.
Birleştirme ise öğrenene en çok sürpriz yaşatan yöntemdir. Gelenekselde 發 (fā, «göndermek, çıkmak») ile 髮 (fà, «saç») iki ayrı karakterdi. Basitleştirilmiş yazıda ikisi de 发 olur: 发 bir mesajı gönderirken de, 头发 (tóufa, saç) kelimesinde de aynı karakterdir. Bu yüzden basitleştirilmiş bir metni geleneksele çevirmek, tersinden daha zordur. Çeviri programı 发'yi gördüğünde 發 mı, 髮 mı yazacağına bağlama bakarak karar vermek zorundadır ve bazen yanılır.
Hangisi nerede?
| Basitleştirilmiş | Geleneksel |
|---|---|
| Çin Halk Cumhuriyeti | Tayvan |
| Singapur | Hong Kong |
| Malezya (Çince eğitimde) | Makao |
Singapur 1969'dan başlayarak kendi listelerini çıkardı ve 1976'da Çin Halk Cumhuriyeti'nin biçimlerine tamamen uydu. Malezya 1981'de basitleştirilmiş karakter tablosunu yayımladı. Tayvan, Hong Kong ve Makao'da ise geleneksel karakterler resmî yazı olarak kullanılmayı sürdürür. Yurt dışındaki eski Çin topluluklarında, tabelalarda ve bazı gazetelerde geleneksel yazı da sık görülür.
HSK sınavı ve bu program basitleştirilmiş karakterleri esas alır. Ama bu bir değer yargısı değildir. İki yazı da milyonlarca insanın gündelik yazısıdır ve ikisinde de aynı dil, aynı dilbilgisiyle yazılır.
Karakter köşesi
Bu dersin karakterleri yazı biçimlerinden söz etmeyi sağlar. 简体字 ve 繁体字 kelimelerinin parçaları, yazmak ve tanımak fiilleri, bir de Tayvan'ın adı. Kök ve çizgi sayısını şimdilik bir tanışma bilgisi olarak oku.
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 简 | jiǎn | sade, basit | 竹 | 13 |
| 体 | tǐ | beden; biçim, üslup | 亻 | 7 |
| 繁 | fán | çok, kalabalık | 糸 | 17 |
| 写 | xiě | yazmak | 冖 | 5 |
| 发 | fā | göndermek, çıkmak | 又 | 5 |
| 认 | rèn | tanımak | 讠 | 4 |
| 台 | tái | Tay- (Tayvan adında) | 口 | 5 |
| 湾 | wān | koy, körfez | 氵 | 12 |
简 karakterinin üstündeki bileşen ⺮, «bambu» anlamındaki 竹'nun karakterin tepesinde durduğu zamanki biçimidir; tabloya bu yüzden kök olarak 竹 yazıldı. 体 karakteri tabloda gördüğün «eski ya da halk biçimi» yönteminin bir örneğidir; geleneksel yazıda 體 diye, 23 çizgiyle yazılır. 发 bu derste fā okunuşuyla girdi; «saç» anlamında 头发 kelimesinde fà ya da hafif tonla okunur.
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçe konuşan biri için en tanıdık karşılaştırma 1928 harf devrimidir: Türkiye Arap harflerinden Latin harflerine geçti. Ama bu karşılaştırma bir noktada ayrılır. Türkiye yazı sistemini tümüyle değiştirdi; bugünkü bir öğrenci eski bir metni okumak için ayrı bir alfabe öğrenmek zorundadır. Çin ise yazı sistemini korudu, yalnız bir kısım karakterin biçimini kısalttı. Geleneksel bir metni okumak isteyen biri sıfırdan başlamaz; bildiği karakterlerin uzun biçimlerini tanımayı öğrenir.
Daha yakın bir benzerlik, Türkçedeki kısaltmalar ve imla değişiklikleridir. Eski bir kitapta «hâlâ» kelimesini şapkalı, yeni bir mesajda şapkasız görebilirsin; ikisi de aynı kelimedir ve okur ikisini tanır. Basitleştirilmiş ile geleneksel karakter arasındaki ilişki bundan çok daha büyük bir ölçekte ama aynı mantıkla işler: kelime aynı, okunuş aynı, anlam aynı, yalnız yazılış farklı.
Bir fark daha var. Türkçede yazım kuralını Türk Dil Kurumu belirler ve bütün Türkiye aynı kuralı izler. Çincede ise iki yazı birden yaşar ve hangisinin kullanıldığı ülkeye ya da bölgeye göre değişir. Pekin'den Taipei'ye mesaj atan biri, Ankara'dan İzmir'e yazan birinin hiç düşünmediği bir seçimle karşılaşır.
Örnekler
Üçüncü örnekteki 认识 (rènshi) «tanımak» demektir; bir insanı tanımak için de bir karakteri tanımak için de kullanılır. Altıncı örnekte 头发 kelimesindeki 发, birleştirme yönteminin sonucudur: gelenekselde bu kelime 頭髮 diye yazılır.
Örnek diyalog
Deniz yurdun ortak mutfağında 小明'ya telefonundaki mesajı gösteriyor. Mesaj Taipei'deki arkadaşından geldi ve geleneksel karakterlerle yazılmış.
Xiao Ming'in cevabı pek çok Pekinlinin durumunu yansıtır: geleneksel karakterleri eski kitaplardan, tapınak ve dükkân tabelalarından, internette karşısına çıkan Tayvan ve Hong Kong kaynaklı metinlerden tanır, ama okulda yazmayı basitleştirilmiş biçimle öğrenmiştir. Tanımak ile yazmak ayrı becerilerdir ve tanımak çok daha çabuk gelir.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"Geleneksel karakterler ayrı bir dil."
— Tayvan'da ya da Hong Kong'da yazılan metin, yazıldığı dilin kendisini değiştirmez. Taipei'deki arkadaşın Mandarinle yazdıysa, kelimeler, dilbilgisi ve okunuş Pekin'deki metinle aynıdır; farklı olan karakterlerin biçimidir. Doğrusu: basitleştirilmiş ve geleneksel, aynı yazının iki standardıdır. Dil başka bir sorudur: Hong Kong'daki bir mesaj Kantonca konuşma diliyle yazılmışsa, onu ayıran yazı biçimi değil dildir.
Yaygın yanlış"Her basitleştirilmiş karakterin tek bir geleneksel karşılığı vardır, dönüştürmek kolaydır."
— Birleştirme yöntemi yüzünden bazı basitleştirilmiş karakterler birden çok geleneksel karakteri karşılar: 发, hem 發 hem 髮 yerine; 干, hem 乾 hem 幹 yerine geçer. Otomatik çeviri burada yanılabilir. Doğrusu: basitten geleneksele geçerken bağlama bak ve şüphelendiğin karakteri sözlükte kelimesiyle birlikte kontrol et.
Yaygın yanlış"İkisini aynı anda yazmayı öğrenmeliyim."
— Başlangıçta iki biçimi birden yazmaya çalışmak, her karakteri iki kez ezberlemek demektir ve iki biçim kafanda birbirine karışır. Doğrusu: birini yazmayı öğren. Hedefin Tayvan ya da Hong Kong değilse basitleştirilmişle başla; ötekini sonra, tanıma düzeyinde ekle.
Mini alıştırma
Cevaplar
- Basitleştirilmiş: Çin Halk Cumhuriyeti ve Singapur (Malezya da olur). Geleneksel: Tayvan ve Hong Kong (Makao da olur).
- 说, 语, 谢. Değişen ortak bileşen «söz» anlamındaki 言 kökü; sol yanda 讠 biçimine indi.
- «Saç» anlamındaki fà, gelenekselde 髮 diye yazılır; doğrusu 頭髮. Basitleştirilmiş 发 hem 發 hem 髮 yerine geçtiği için program yanlış karşılığı seçti.
- «Basitleştirilmiş karakter yazabiliyorum.» İkinci cümle 我会写繁体字。: «Geleneksel karakter yazabiliyorum.»
Özet kartı
- Çince bugün iki karakter standardıyla yazılır: basitleştirilmiş (简体字) ve geleneksel (繁體字); dil, okunuş ve dilbilgisi aynıdır.
- Sadeleştirme 1956 planıyla başladı, 1964 genel tablosuyla toplandı, 1986'da yeniden yayımlandı; bugünkü ölçü 2013 tarihli 8.105 karakterlik Genel Standart Karakter Tablosu'dur.
- Başlıca yöntemler: bileşen sadeleştirme (言 → 讠), el yazısı biçimi (書 → 书), eski ya da halk biçimi (雲 → 云), parça bırakma (廣 → 广), birleştirme (發, 髮 → 发).
- Basitleştirilmiş: Çin Halk Cumhuriyeti, Singapur, Malezya. Geleneksel: Tayvan, Hong Kong, Makao.
- Birleştirme yüzünden basitten geleneksele çeviri bağlama bağlıdır; 发 bazen 發, bazen 髮 olur.
- Önce bir yazıyı yazmayı öğren; hedefin değilse geleneksel karakterleri sonra, tanıma düzeyinde ekle.
Sonraki derse köprü
Bu derste 谢 ile 謝'nın iki ayrı biçimde yazılıp aynı heceyle okunduğunu gördük; biçimi hangisi olursa olsun, karakter sesini sana kendisi söylemiyor. Sonraki ders o sesi kâğıda geçiren Latin harfli sisteme, pinyine (拼音, pīnyīn) geçiyor. Orada pinyinin Çincenin yazısının yerini almadığını, karakterin yanında duran bir okuma aracı olduğunu göreceksin. Her heceyi baş ses, son ses ve ton diye üç parçaya ayırmayı ve q, x gibi Türkçe gözü yanıltan harfleri de orada tanıyacaksın.