Çince yazı nasıl çalışır? Karakter, hece ve anlam

Kanca

Telefonuna Çince klavye ekledin ve ilk denemende yalnız iki harf yazıyorsun: «shi». Ekranın üstünde bir şerit açılıyor ve 是, 十, 事, 时, 市 diye uzayıp gidiyor. Telefon «hangisini kastettin?» diye soruyor, çünkü bu karakterlerin hepsi aynı heceyle okunur. Biri «olmak», biri «on», biri «iş», biri «zaman», biri «şehir» demektir.

Türkçe yazarken klavye sana böyle bir soru sormaz; «on» yazdığında ekranda «on» çıkar. Çincede ise sesi yazmak işin yarısıdır, öteki yarısı anlamı seçmektir. Bu ders o şeridin neden bu kadar uzun olduğunu ve Çince yazının bu durumla nasıl başa çıktığını anlatıyor.

Anlatım

Bir karakter, bir hece

Türkçede harf sesi gösterir; bir kelime kaç sesten oluşuyorsa kabaca o kadar harfle yazılır. Çince yazının birimi ise harf değil karakterdir (汉字, Hànzì) ve bir karakter neredeyse her zaman tek bir heceye karşılık gelir. 我 (wǒ) bir hecedir, 你 (nǐ) bir hecedir, 电脑 (diànnǎo) iki karakter ve iki hecedir. Bir cümlenin kaç karakter olduğunu sayarsan, sesli okuduğunda kaç hece çıkaracağını da bilirsin.

Bu kuralın bilinen bir kenarı var. Pekin söyleyişinde bazı kelimelerin sonuna 儿 eklenir ve bu karakter ayrı bir hece olmaz, önceki heceye bir «r» sesi olarak yapışır: 一点儿 üç karakterle yazılır ama yìdiǎnr diye iki hece okunur. Önceki dersin diyaloğunda Deniz'in «biraz» derken kullandığı kelime buydu. Böyle bir iki istisnayı bir kenara koyarsan eşleşme sağlamdır: bir karakter, bir hece.

Hece aynı zamanda anlam taşır

Çince karakter yalnız bir heceyi göstermez, çoğu zaman bir anlam birimini de gösterir. Dilbilimde anlam taşıyan en küçük parçaya biçimbirim (语素, yǔsù) denir. Türkçede «evler» kelimesinde iki biçimbirim vardır, «ev» ve «-ler», ve burada hece sınırı biçimbirim sınırına denk gelir. Ama «evi» kelimesi «e-vi» diye hecelenir: kök «ev» iki heceye bölünür, «-i» eki de kendi hecesini kuramaz. Türkçede hece ile anlam birimi sık sık birbirinin üstünden geçer. Çincede ise hece, biçimbirim ve karakter çoğunlukla üst üste düşer. 电 hem diàn hecesidir hem «elektrik» anlamını taşır. 脑 hem nǎo hecesidir hem «beyin» demektir.

Bu yüzden Çince yazıyı bazen «hece yazısı», bazen «anlam yazısı» diye tanımlarlar. Her tanım resmin bir yarısını görür. Karakter bir heceyi ve o hecenin taşıdığı anlamı birlikte yazar; bu ikiliği adlandırmak için bazı dilbilimciler biçimbirim-hece yazısı terimini kullanır.

Kelimeler neden çoğunlukla iki karakter?

Hece anlam taşıyorsa kelime de tek hece olabilir ve gerçekten öyleleri çoktur: 人 (rén, insan), 水 (shuǐ, su), 吃 (chī, yemek). Ama bugünkü Çincenin kelime hazinesinde iki heceli kelimeler ağır basar ve bunların büyük kısmı iki biçimbirimin yan yana gelmesiyle kurulur. Anlamı parçalarından okunabilen bu kelimelere şeffaf bileşik diyebiliriz.

Bileşik bir kelimeyi öğrenirken iki tuğla birden eline geçer. 电 karakterini 电脑 ile öğrenen biri onu 电视 içinde ikinci kez gördüğünde yabancılık çekmez. Okuyabildiğin karakter sayısı arttıkça yeni kelimelerin bir kısmının anlamını ilk karşılaşmada tahmin edebilirsin. Tahmin her zaman tutmaz: 火车 bugün elektrikle de çalışır, ama kelime buharlı lokomotif döneminden kalmıştır.

İki hece, tek anlam: 葡萄

Her iki karakterli kelime iki anlam parçasına bölünmez. 葡萄 (pútao, üzüm) iki karakterle yazılır ve iki hece okunur, ama 葡 ve 萄 tek başına bir anlam taşımaz; ikisi birlikte tek bir biçimbirim oluşturur. Gündelik kullanımda 葡 ya da 萄 tek başına bir kelime olarak geçmez. Yabancı dilden gelen kelimelerin bir kısmı da böyledir: 咖啡 (kāfēi, kahve) sesten alınmıştır ve parçalarına ayrıldığında bir şey söylemez.

Bu istisnalar kuralın sınırını çizer. Karakterin bir heceyi yazması sabittir; bir anlamı yazması ise «çoğu zaman» kaydıyla doğrudur. Bir kelimeyi parçalara ayırıp her parçaya anlam aramak işe yarar bir alışkanlıktır, yeter ki 葡萄 gibi kelimelerde zorlanmasın.

Az hece, çok anlam: eşsesliler

Kancadaki uzun şeridin nedeni Çincenin ses yapısıdır. Ortak dilde hece sonu yalnız bir ünlü, -n ya da -ng olabilir; hece başında da ünsüz öbeği bulunmaz. Bu kısıtlar yüzünden farklı hece sayısı küçüktür: ton hesaba katılmazsa yaklaşık 400, tonlarla birlikte yaklaşık 1.300.

Biçimbirim sayısı ise binlercedir. Az sayıda heceye çok sayıda anlam düşünce aynı heceyi paylaşan anlamlar çoğalır. Dördüncü tonla okunan shì hecesi «olmak» (是), «iş» (事), «şehir» (市), «bakmak» (视) anlamlarına gelebilir; ikinci tonla okunan shí ise «on» (十) ve «zaman» (时) demektir. Konuşmada bu karışıklığı büyük ölçüde bağlam ve iki heceli kelimeler çözer: 电视 (diànshì) dediğinde dinleyen hangi shì olduğunu sormaz. Yazıda ise karakter bu işi kendisi görür; aynı sesi taşıyan her anlamın kendi karakteri vardır.

Karakterde sesin izi

Karakterin yalnız anlamı gösterdiğini düşünmek de yanlış olur. Pek çok karakter, okunuşu hakkında bir ipucu taşıyan bir parça içerir. 马 (mǎ) «at» demektir. 妈 (mā, anne) karakterinin sağ yanında da 吗 (ma, soru eki) karakterinin sağ yanında da aynı 马 durur; Make Me a Hanzi verisi 妈 karakterini 女 ve 马, 吗 karakterini 口 ve 马 diye ayrıştırır. Okunuşları ma hecesinde buluşur, tonları ayrılır.

Bu ipucu bir kural değil, bir yöndür: ton çoğu zaman değişir, bazı karakterlerde ses yüzyıllar içinde öyle kaymıştır ki ipucu artık işe yaramaz. Karakterlerin nasıl kurulduğu, ses ve anlam parçalarının nasıl birleştiği Ders S.20'nin konusudur. Şimdilik bilmen gereken şu: karakterdeki ses bilgisi bir harfin verdiği kesinlikte değil, bir ipucunun verdiği olasılıkta gelir.

Karakter köşesi

Bu dersin karakterleri, yukarıdaki örneklerin taşıyıcılarıdır. Tabloyu yine bir tanışma olarak oku; kök ve çizgi sayısının ne işe yaradığı Ses ve Yazı seviyesinde ayrıntısıyla gelecek.

葡 ve 萄 karakterlerinin anlam sütunu boş değil ama kendi anlamı da yok; ikisi yalnız 葡萄 kelimesinin parçası olarak yaşar. Tabloda 萄 karakteri tek başına táo diye okunur, 葡萄 kelimesinde ise hafif tonla pútao söylenir. İkisinin üstündeki 艹 kökü bitkilerle ilgili pek çok karakterde görülür. 脑 karakterinin solundaki ⺼ ise 月 (ay) gibi görünür ama «et, beden» anlamındaki 肉 kökünün yan biçimidir; beden bölümlerini gösteren karakterlerde sık çıkar. 张, öğretmenimiz Zhang hocanın soyadıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir kelimeyi duyduğunda onu yazabilir, yazılı gördüğünde de okuyabilirsin; harfler sesi neredeyse birebir gösterir. Bunun karşılığında Türkçe yazı anlamı göstermez. «Yüz» kelimesi hem «surat» hem «100» hem «suda yüzmek» demektir ve hangisinin kastedildiğini yalnız cümle söyler. Türkçede eşsesliler de vardır, ama sayıları sınırlıdır, çünkü Türkçe hece çok çeşitlidir: «kurt», «türk», «sarp» gibi iki ünsüzle biten heceler kurulabilir, ekler de kelimeyi uzatarak ayırt edici kılar.

Çincede durum tersinedir. Hece kalıbı dar olduğu için aynı ses çok sayıda anlamı taşır ve yazı bu yükü üstlenir: her anlama ayrı bir karakter verir. Bu yüzden Çince karakteri görünce anlamını çoğu zaman bilirsin, ama okunuşunu bilmiyorsan karakter onu sana harf kadar açıkça söylemez.

Kelime yapımında da iki dil farklı yollardan gider. Türkçe yeni kelimeyi çoğunlukla köke ek ekleyerek kurar: «göz», «gözlük», «gözlükçü». Çince ise iki hazır parçayı yan yana koyarak: 电 ve 脑 birleşip 电脑 olur. Türkçede de birleşik kelime vardır, «buzdolabı» ya da «hanımeli» gibi, ama Çincede bu yol kelime yapımının ana caddesidir.

Örnekler

Son iki örnekte dersin iki fikri görünüyor. 妈 ve 吗 aynı 马 parçasını taşır ve ma diye okunur. 这是我的事 cümlesinde ise shì iki kez geçer, ama ilki 是 «olmak», ikincisi 事 «iş» karakteriyle yazılır; yazıda karışıklık olmaz.

Örnek diyalog

张老师 (Zhāng lǎoshī) tahtaya tek bir karakter yazıyor ve sınıfa dönüyor. Deniz ön sırada, 小明 (Xiǎo Míng) dil değişimi için derse misafir olarak gelmiş.

Deniz'in cevabı Çince konuşanların gündelik yolunu gösteriyor: karakteri tanımak için kelimenin içinden çağırmak. «电脑的电» demek, Türkçede bir harfi «Ankara'nın A'sı» diye kodlamaya benzer, ama burada kodlanan şey harf değil bir anlam birimidir. Deniz'in telefonla yazması da kancadaki şeride geri bağlanır: diàn yazar, listeden 电 karakterini seçer.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Üç karakter, iki hece: yìdiǎnr. Sondaki 儿 ayrı bir hece olmaz, önceki heceye «r» sesi olarak yapışır.
2. 电脑: elektrik + beyin; 电视: elektrik + bakmak; 手机: el + makine; 火车: ateş + araba. Her biri iki biçimbirimden kurulmuş şeffaf bileşiktir.
3. 葡 ve 萄 tek başına anlam taşımaz; iki karakter birlikte tek bir biçimbirim oluşturur. 电脑 ise anlamlı iki parçadan kurulur.
4. İki kez. İlki 是 «olmak», ikincisi 事 «iş»; ikisi de dördüncü tonla okunur, yazıda karakter ayırır.

Özet kartı

1. Bir karakter neredeyse her zaman tek bir heceye karşılık gelir; 儿 eki gibi istisnalar azdır.
2. Karakter çoğunlukla bir biçimbirimi, yani bir anlam birimini de yazar: 电 hem diàn hem «elektrik»tir.
3. Kelimelerin çoğu iki karakterlidir ve büyük kısmı iki anlamlı parçadan kurulur: 电脑, 手机, 火车.
4. 葡萄 gibi bazı iki heceli kelimeler tek bir biçimbirimdir; parçaları ayrı anlam taşımaz.
5. Ortak dilde tonsuz yaklaşık 400, tonlu yaklaşık 1.300 ayrı hece vardır; bu yüzden eşsesliler boldur ve yazıda karakter onları ayırır.
6. Bazı karakterler ses ipucu taşır: 妈 ve 吗 içindeki 马 ma okunuşuna işaret eder, ama ton tutmayabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste 汉字 diye yazdığımız «Çince karakter» kelimesini, Taipei'de ya da Hong Kong'da bir tabelada 漢字 diye görürsün: aynı kelime, aynı okunuş, ama 汉 karakterinin sağ yanı başka ve daha kalabalık. Karakterin heceyle ve anlamla ilişkisi iki yazımda da aynı kalır; değişen, karakterin biçimidir. Bir sonraki ders, Çin Halk Cumhuriyeti'nin kullandığı basitleştirilmiş karakterleri Tayvan'da ve Hong Kong'da süren geleneksel karakterlerden ayırıyor ve iki yazımın nerede, neden ayrı yollara girdiğini anlatıyor.