Çince dediğimiz dil: Mandarin ve öteki Çin dilleri

Kanca

Pekin'de bir üniversite yurdundasın. Oda arkadaşının telefonu çalıyor; Guangzhou'daki annesiyle konuşuyor. Sen Çince kursuna yeni başladın, birkaç kelime tanıyorsun ve kulak kabartıyorsun. Hiçbirini yakalayamıyorsun. Bunu kendi eksikliğine yorarken koridordan Pekinli bir öğrenci geçiyor, bir süre dinliyor ve gülerek «Ben de anlamıyorum» diyor.

İkiniz de doğru duydunuz. Telefondaki dil Kantonca, koridordaki öğrencinin konuştuğu dil Mandarin. İkisine de Türkçede «Çince» diyoruz, ama biri ötekini dinleyerek anlaşılmaz. Bu ders, öğrenmeye başladığın dilin tam olarak hangisi olduğunu ve neden bu dili seçtiğini anlatıyor.

Anlatım

Bir aile, birçok dil

Çin'de konuşulan Çince türleri dilbilimde Çin dilleri ya da Sinitik diller diye bir aile olarak ele alınır. Bu aile kabaca yedi büyük öbeğe ayrılır: Mandarin (官话, Guānhuà), Wu (Şanghay çevresi), Yue (Kantonca bu öbektedir), Min (Fujian ve Tayvan), Hakka, Xiang (Hunan) ve Gan (Jiangxi). 1987'de yayımlanan Çin Dil Atlası (中国语言地图集) bu yediye Jin, Hui ve Pinghua'yı ekleyerek on öbek sayar. Hangi sınıflandırmayı seçersen seç, tablo aynıdır: bu öbekler arasındaki fark, aynı dilin iki ağzı arasındaki farktan çok daha büyüktür.

Fark en çok seste duyulur. Mandarinin dört tonu ve bir de hafif tonu vardır; Kantoncanın ton sayısı genellikle altı diye verilir, kapalı heceleri ayrı sayan hesaplarda dokuza çıkar. Kelimelerin ses yapısı da ayrılır: Kantonca hece sonunda -p, -t, -k seslerini korur, Mandarin bunları yüzyıllar içinde yitirmiştir. Aynı «on» sayısı Mandarinde shí, Kantoncada sap diye söylenir; yazıda ikisi de aynı karakterdir.

Mandarin: en geniş öbek ve ortak dil

Mandarin öbeği kuzeyden güneybatıya, Pekin'den Sichuan'a ve Yunnan'a kadar uzanan geniş bir alanı kaplar. Bu yüzden konuşanı en çok olan Çin dili odur. Ama senin öğreneceğin şey, Mandarin öbeğinin herhangi bir ağzı değil, onun üzerine kurulmuş standart dildir: 普通话 (Pǔtōnghuà), kelime kelime «ortak konuşma».

Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi 1956'daki bir yönergeyle bu ortak dili tanımladı. Tanımın üç ayağı vardır: söyleyişte Pekin sesi, kelime dağarcığında kuzey ağızları, dilbilgisinde örnek sayılan çağdaş yazı dili eserleri. 2000 yılında çıkan Ulusal Ortak Dil ve Yazı Yasası, 普通话'yu ve basitleştirilmiş karakterleri ülkenin ortak dili ve yazısı olarak belirledi. Okulda, haberde, resmî yazışmada ve HSK sınavında kullanılan dil budur.

Aynı dile beş ad

Çincenin kendi içinde de dilin birkaç adı vardır ve her ad başka bir bakışı taşır. Hangisini nerede duyacağını bilmek, karşındakinin hangi bağlamdan konuştuğunu anlamana yardım eder.

Singapur'da 华语 dört resmî dilden biridir; ötekiler İngilizce, Malayca ve Tamilcedir. Tayvan'daki 国语 ile Pekin'deki 普通话 aynı standart dilin iki kolu sayılır: bazı kelimelerde ve tonlarda ayrılırlar, ama konuşanlar birbirini rahatça anlar. Bu farklara HSK 6 seviyesinde ayrı bir derste döneceğiz.

Kantonca neden ayrı bir yerde durur?

Kantonca, Guangdong eyaletinde, Hong Kong'da ve Makao'da konuşulur; dünyanın dört bir yanındaki eski Çin göçmen mahallelerinde de uzun süre en çok duyulan Çince oydu. Hong Kong'da gündelik hayatın, okulun ve medyanın dilidir ve orada yazı geleneksel karakterlerle yazılır.

Kantonca ile Mandarini ayıran yalnız ses değildir. Gündelik kelimeler de ayrılır: «o» zamiri Mandarinde 他 (tā), Kantoncada 佢 (keoi5) diye yazılıp söylenir. Bu yüzden Kantoncanın konuşma diliyle yazılmış bir mesajı yalnız Mandarin bilen biri karakterlerini tanıdığı hâlde rahatça okuyamaz. Ortak yazı, iki dilin konuşanlarını ancak resmî yazı dili düzeyinde buluşturur.

Karakter köşesi

Bu dersin karakterleri dilin adlarıdır. Henüz yazmayı öğrenmedin; tabloyu bir tanışma olarak oku. Kök, karakterin sözlükte arandığı bileşendir; çizgi sayısı da yine sözlükte aramak için kullanılır. İkisini de Ses ve Yazı seviyesinde ayrıntısıyla öğreneceksin.

语 ile 话 aynı kökü taşır: 讠, «söz» anlamındaki 言 karakterinin sol yanda kısalmış biçimidir. Dil ve konuşma ile ilgili pek çok karakter bu kökle başlar; HSK 1 seviyesinde 说 (konuşmak) ve 谁 (kim) karakterlerinde de göreceksin.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «Çince» tek bir kelimedir ve hem Pekin'deki öğrencinin konuştuğunu hem Hong Kong'daki teyzenin konuştuğunu kapsar. Çince ise bu ikisine ayrı adlar verir. Durum Türkçe konuşanlara aslında yabancı değildir. Türkiye Türkçesi ile Kazakça, Özbekçe ya da Tatarca aynı aileden gelir, ortak kökleri ve ortak kelimeleri vardır; yine de bir İstanbullu bir Kazak'ı hiç çalışmadan dinleyip tam anlayamaz. Türkiye'de bu dillere bazen «Türk lehçeleri», bazen «Türk dilleri» denir ve hangi adın doğru olduğu tartışılır. Çincedeki 方言 tartışması da tam olarak budur: kelime «lehçe» diye çevrilir, ama ölçü anlaşılabilirlik olursa çoğu ayrı dil sayılır.

Bir benzerlik daha var. Türkiye Türkçesinin yazı dili ve standart söyleyişi İstanbul ağzına dayanır; Karadeniz'de ya da Urfa'da konuşulan Türkçe ondan ayrılır, ama okulda ve haberde standart dil kullanılır. 普通话 da Pekin söyleyişine dayanır ve aynı işi görür: Çin'in her yanındaki insanın ikinci, ortak dilidir. Pek çok Çinli evde kendi ağzını ya da dilini, okulda ve işte 普通话'yu konuşur. Senin öğreneceğin dil, bu ortak dildir.

Örnekler

Örneklerde aynı kalıp dönüp duruyor: konuşan, 说 (shuō, konuşmak), dilin adı. 广东话 (Guǎngdōnghuà), Kantoncanın gündelik adıdır: «Guangdong sözü». Dilbilimde aynı dile 粤语 (Yuèyǔ) denir.

Örnek diyalog

Deniz Pekin'de bir yurtta yeni odasına yerleşiyor. Oda arkadaşı telefonda konuşurken Pekinli komşusu 小明 (Xiǎo Míng) kapıya uğruyor.

Sahnedeki şaşkınlık bu dersin özüdür. Xiao Ming Çinlidir ama Kantonca bilmek zorunda değildir, tıpkı bir İzmirlinin Kazakça bilmek zorunda olmadığı gibi. Deniz'in öğrendiği dil, Xiao Ming'in okulda ve evde konuştuğu ortak dildir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Kantonca Yue (粤) öbeğine girer; en çok Guangdong eyaletinde, Hong Kong'da ve Makao'da konuşulur.
2. «Ortak konuşma». Standardın söyleyişi Pekin sesine dayanır; 1956 yönergesi bunu tanımın ilk ayağı yapar.
3. Tayvan'da 国语 (Guóyǔ, geleneksel yazıyla 國語), Singapur'da 华语 (Huáyǔ).
4. «Çince konuşuyorum.» İkinci biçim: 我说中文。 (Wǒ shuō Zhōngwén.) Anlam aynı kalır; gündelik konuşmada 中文 daha sık duyulur.

Özet kartı

1. «Çince» tek bir dilin değil, Mandarin, Wu, Yue (Kantonca), Min, Hakka, Xiang ve Gan gibi öbeklerden oluşan bir ailenin adıdır.
2. Öbekler arasındaki fark, konuşanların birbirini dinleyerek anlamasını engelleyecek kadar büyüktür.
3. Öğreneceğin dil 普通话 (Pǔtōnghuà): Pekin söyleyişine ve kuzey ağızlarına dayanan ortak dil.
4. Aynı dilin adları: 汉语 Hànyǔ, 中文 Zhōngwén, 普通话 Pǔtōnghuà, 国语 Guóyǔ (Tayvan), 华语 Huáyǔ (Singapur).
5. Ortak yazı konuşmayı birleştirmez; Hong Kong ve Tayvan geleneksel, Çin Halk Cumhuriyeti basitleştirilmiş karakter kullanır.
6. 讠 kökü «söz» demektir: 语 (dil) ve 话 (konuşma) bu kökle başlar.

Sonraki derse köprü

Bu derste aynı «on» sayısının Pekin'de shí, Guangzhou'da sap diye söylenip yazıda tek bir karakter olarak kaldığını gördük. Bu, Çince yazının sesi değil anlamı taşıdığı izlenimini verir; bir sonraki ders bu izlenimin nerede doğru, nerede yanlış olduğunu gösteriyor. Orada bir karakterin neden hemen her zaman tek bir heceye karşılık geldiğini, hecenin anlamla nasıl eşleştiğini ve kelimelerin çoğunun neden iki karakterden kurulduğunu öğreneceksin.