Bu akademi nasıl okunur

Açılış sahnesi

Van'da, Edremit yolunda bir toplum ruh sağlığı merkezi, akşam altı. Psikolog Şeyma son danışanını uğurlamış, masasındaki kâğıtları topluyor. İki yıldır bu merkezde çalışıyor ve haftada otuzdan fazla görüşme yapıyor. Geçen ay bir BDT kitabını baştan sona okudu; yüz sayfa not çıkardı.

Bugün o kitabın üçüncü bölümündeki bir tekniği, düşünce kaydını, ilk kez bir danışanla denedi. Danışan formu boş getirdi. Şeyma kitabı yeniden açıyor ve aradığı cevabı bulamıyor: kitapta danışanların hepsi formu doldurmuş.

Akşam, bir başka ilde çalışan sınıf arkadaşı Dilara'yı arıyor. Dilara iki yıldır haftalık BDT süpervizyonu alıyor. "Okumak yetmiyor, değil mi?" diye soruyor Şeyma.

Dilara bir an susuyor. "Yetmiyor. Ama okumadan da süpervizyonda ne soracağını bilemezsin."

Şeyma ile Dilara bu dersin icadı. İki arkadaşın telefondaki o kısa diyaloğu ise bu akademinin neyi verip neyi veremeyeceğinin tam ortasında duruyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders, BDT'ye giriş modülünü kapatırken akademinin kendisini anlatıyor. İki düzeyin kime yazıldığını, bir dersin bölümlerinin ne iş gördüğünü, oturum kesitlerinin ve kanıt kartlarının nasıl okunacağını göstereceğiz. Bunu soyut bir kullanım kılavuzu olarak değil, şimdiye kadar okuduğun derslerden örneklerle yapacağız. Kesitte, BDT kitaplarını okumuş bir danışanın "kendi kendime yapamaz mıyım?" sorusunu ele alacağız. Kanıt bölümünde aynı soruyu terapistlere soracağız: okumak, bir beceriyi öğrenmek için ne kadar yeter?

Sıfır noktası

Bu akademi, kanıta dayalı dört terapi için kurulmuş dört ayrı akademinin ilki: Bilişsel Davranışçı Terapi, Şema Terapi, Diyalektik Davranış Terapisi ve Kabul ve Kararlılık Terapisi. Dördü aynı ders iskeletini kullanır. Terapi Akademisi ekolleri tanıtır, terapötik ilişkiyi, etiği ve kriz sınırlarını genel olarak anlatır; buradaki dersler o zeminin bir katman üstüne kurulur ve örtüştüğü yerde Terapi dersini koduyla anar.

Mekanizma

İki düzey

Akademinin dört bölümü iki düzeye ayrılır. Bölüm I ve II temel düzeydir: model, değerlendirme, formülasyon, oturum yapısı ve çekirdek teknikler. Bölüm III ve IV ileri düzeydir: bozukluğa özgü protokoller, zor anlar, kanıtın derinlemesine okunuşu ve vaka laboratuvarı. Türkiye'deki BDT eğitimlerinin "birinci düzey, ikinci düzey" ayrımına kabaca denk düşer, ama bir sınav basamağı değildir. Düzey bir kilit değil, bir yön bilgisidir: ileri düzey bir dersi okumak isteyen, temel düzeyin hangi derslerine dayandığını dersin içindeki kodlardan görebilir.

Bir dersin anatomisi

Her ders aynı sırayla ilerler ve her bölümün bir işi vardır. Açılış sahnesi konuyu tanımlamadan önce bir anın içinde gösterir; M01-D03'teki vapur sahnesi, bilişsel modeli bir tanım olmadan önce bir yarım saat olarak yaşattı. "Bu derste ne olacak" yol haritasını çizer. Sıfır noktası daha önce tanımlanmış olanı koduyla anar ve yeni terimleri kurar. Mekanizma konunun kendisidir. Oturumdan bir kesit, konunun oturumdaki hâlidir. Usta katmanı sınır durumlarını ve tartışmaları açar. Kanıtın sınırı neyin bilinmediğini söyler. Kendin dene bir alıştırma önerir. Aklında kalsın özetler. Sonraki derse köprü bir sonraki dersin sorusunu açar.

Oturum kesiti nasıl okunur

Oturum kesiti bu akademinin en önemli bölümü ve bilerek kurgusal. Her kesit bir seçim anında durur: danışan bir şey söyler ve terapistin önünde birkaç olası yanıt vardır. Kesit bu yanıtları modele, formülasyona ve olası sonuca göre tartar.

Kesiti okumanın en verimli yolu, terapistin seçimini okumadan önce durmaktır. Danışanın cümlesini oku, kâğıda kendi yanıtını yaz, sonra devam et. Bu küçük duraklama okumayı bir prova hâline getirir.

Kesitlerde "doğru" sözcüğü yalnız ölçülebilir bir ölçüt varken kullanılır: bir yanıt Sokratik mi yoksa ikna mı, danışanın kendi verisini mi topluyor yoksa terapistin hükmünü mü veriyor, etiketi kim koyuyor? Üslup tercihlerinde, örneğin daha sıcak ya da daha resmî bir ses tonunda, doğru-yanlış dili kurulmaz. M01-D05'teki kesitte etiketin danışandan gelmesi ölçülebilir bir ölçüttü; terapistin o cümleleri hangi ses tonuyla söylediği değildi.

Kanıt kartı nasıl okunur

Her kanıt kartı aynı alanlardan oluşur. İddia kartın başında kalın yazılır. "Kimde" kimlerin incelendiğini, "Neye kıyasla" karşılaştırma koşulunu, "Sonuç" bulunanı söyler. "Etiket" kanıtın gücünü dokuz etiketten biriyle sınıflar: güçlü destek, orta düzey destek, erken bulgu, karma bulgu, tekrarlanamadı, tartışmalı, kuramsal görüş, uzman görüşü, tarihsel kayıt. "Not" çalışmanın künyesini ve sınırını verir. Etiketlerin tam tanımları akademinin giriş sayfasındadır.

Kartı okumanın en hızlı yolu "Neye kıyasla" alanına bakmaktır. M01-D07'de gördüğümüz gibi, aynı müdahale bekleme listesine karşı büyük, başka bir terapiye karşı küçük bir etki gösterebilir. Bir kartta "Neye kıyasla" alanı bekleme listesi diyorsa, etkinin büyüklüğü o bağlamda okunmalı.

Kodlar ve bağlantılar

Dersler birbirini kodlarla anar. "M01-D03" bu akademinin birinci modülünün üçüncü dersidir. "S05-P01-D03" Terapi Akademisi'nin beşinci seviyesindeki bir derstir. Kodlar bir başlıktan daha kalıcıdır; bir ders başlığı düzeltilse bile kodu değişmez. Kardeş akademilerdeki derslere ise akademinin adıyla gönderme yapılır: bir konu Şema Terapi, DBT ya da ACT akademisinde işlendiyse, dersin içinde o akademinin adı geçer.

Oturumdan bir kesit

Bu kesit bir kurgu; kişiler gerçek değil. Danışan Selda otuz üç yaşında, bir kargo firmasının insan kaynakları biriminde uzman. Sosyal kaygı nedeniyle başvurmuş; ikinci oturum.

Danışan: «Size bir şey söyleyeyim, bu konuda iki tane kitap okudum. Düşünce kaydını, davranış deneylerini biliyorum. Açıkçası, neden buraya geldiğimi düşünüyorum. Bunu kendi kendime yapamaz mıyım?»

Bu cümleye birkaç biçimde yanıt verilebilir. Biri savunmaya geçmek, terapinin kitaptan neden üstün olduğunu anlatmaktır. Bir başkası danışanı onaylayıp terapiyi sonlandırmayı önermektir. Üçüncüsü, sorunun kendisini birlikte incelemektir.

İlk yanıt terapistin kendi işini korumasına benzer ve danışanın bilgisini küçümsemiş olur. İkincisi danışanın bilgisi ile becerisi arasındaki farkı atlar. Terapist üçüncüsünü seçiyor.

Terapist: «Bu iyi bir soru, Selda Hanım, ve cevabı bir kısmıyla evet. BDT'nin kendi kendine yardım biçimleri araştırıldı ve bazı sorunlarda işe yarıyor. Size bir şey sorayım: okuduklarınızdan bugüne kadar neyi denediniz?»

Danışan: «Düşünce kaydını birkaç kere doldurdum. Davranış deneyini… açıkçası hiç yapmadım. Kitapta bir toplantıda soru sormayı önermişti. Her seferinde son anda vazgeçtim.»

Terapist: «Yani bilgi sizde var. Zorlandığınız yer, o bilginin bir toplantı odasında, kalbiniz çarparken uygulanması. Sizce o anda ne eksik oluyor?»

Danışan: «Galiba… biri olmadan cesaret edemiyorum. Ve yapsam bile sonucu nasıl okuyacağımı bilemiyorum. Yapıp kötü hissedersem, kitap haklı mı, ben mi yanlış yaptım?»

Terapist: «O zaman şöyle bir öneri: kitaplarınızı bırakmayalım. Onları buraya getirin. Burada birlikte bir deney tasarlarız, siz yaparsınız ve sonucu birlikte okuruz. Birkaç deneyden sonra bunu kendiniz yapabileceğinizi görürseniz, oturumları seyreltiriz.»

Kesitin ölçülebilir ölçütü, terapistin danışanın sorusunu bir bilgi farkı olarak mı yoksa bir uygulama farkı olarak mı ele aldığıdır. Terapist danışanın bilgisini sınamadı; onun bir davranışı neden yapmadığını sordu ve cevabı danışanın kendisinden aldı. Terapinin gerekçesini danışan kendi cümlesiyle kurdu: biri olmadan cesaret edememek ve sonucu okuyamamak. Bu, okumak ile yapmak arasındaki farkın, bir terapistin de bu akademiyi okurken yaşayacağı farkın, oturumdaki hâli.

Usta katmanı

Bu akademinin dürüst olması gereken bir yer var: bir BDT terapistinin nasıl en iyi yetiştiği, araştırmada henüz iyi bilinmiyor. Terapilerin kendisi yüzlerce denemeyle sınandı; terapistleri yetiştiren eğitimler ise çok daha az.

Bu bulgu bu akademinin yerini belirliyor. Okumak bilgi ve tutum değiştirir; davranışı değiştirmez. Akademinin oturum kesitleri, kendin dene alıştırmaları ve vaka laboratuvarı okumayı aktif öğrenmeye yaklaştırmaya çalışır; ama rol oyununun, kayıt dinlemenin ve süpervizyonun yerini tutmaz.

Daha şaşırtıcı bir bulgu, terapistin "doğru yapma" ölçülerinin sonuçla ilişkisiyle ilgili.

Bu bulgu "teknik önemsizdir" demiyor. Söylediği daha ince bir şey: bir terapistin bir kontrol listesindeki maddeleri yapması, o maddeleri doğru danışana, doğru anda ve doğru biçimde yapması kadar önemli olmayabilir. Bu yüzden bu akademi teknikleri bir liste olarak değil, formülasyona bağlı seçimler olarak öğretiyor. Kesitlerin hepsi bir "hangisi?" sorusuyla kuruluyor, bir "nasıl?" sorusuyla değil.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kanıt kartları terapistlerin nasıl öğrendiğine dair, ve bu alanın kanıtı terapilerin kendi kanıtından çok daha zayıf. Terapist eğitimi araştırmalarının çoğu küçük, kontrol koşulu olmayan ve sonucu terapistin bilgisi ya da öz bildirimiyle ölçen çalışmalar; danışan sonucuna kadar izleyen çalışma az. Bağlılık ve yetkinliğin sonuçla ilişkisinin zayıf çıkması, bu kavramların yanlış ölçüldüğünü, çalışmalardaki terapistlerin zaten benzer biçimde yetkin olduğunu ya da yetkinliğin gerçekten sınırlı bir rol oynadığını gösteriyor olabilir; hangisinin geçerli olduğu bilinmiyor. Bir çevrim içi akademiyi okumanın kendisinin terapist becerisine ya da danışan sonucuna etkisini sınayan bir çalışma da bilinmiyor. Bu akademi bu nedenle kendini bir bilgi kaynağı olarak konumlandırıyor; bir eğitim programının yerini aldığını iddia etmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bu akademi BDT'nin modelini, kanıtını ve oturumdaki hâlini öğretir; sertifika vermez ve meslek yetkisi tanımaz. BDT ile danışan görmek meslek eğitimini ve süpervizyonlu uygulamayı gerektirir.

Akademi iki düzeyli: temel düzey model ve çekirdek teknikleri, ileri düzey bozukluğa özgü protokolleri ve zor anları taşır. Düzey bir kilit değil, bir yön bilgisidir.

Her dersin bölümleri bir işe hizmet eder. Oturum kesiti en önemli bölümdür; onu okumanın en iyi yolu, terapistin seçiminden önce durup kendi yanıtını yazmaktır.

Kanıt kartlarında önce "Neye kıyasla" alanına bak. Etiket, kartın sorduğu soruya göre değişir.

Terapist eğitimi araştırmaları, okumanın bilgiyi, aktif öğrenmenin ise davranışı değiştirdiğini gösteriyor. Okuma gereklidir; yeterli değildir.

Sonraki derse köprü

Birinci modül BDT'nin ne olduğunu ve bu akademinin nasıl okunacağını anlattı. İkinci modül bir danışanın kapıdan ilk girdiği ana iniyor. M02-D01, BDT değerlendirme görüşmesi, BDT'ye özgü bir değerlendirme görüşmesinin bölümlerini sıralayacak ve onun genel bir ilk görüşmeden neyi farklı sorduğunu, neyi farklı aradığını gösterecek.